Review of Armenian Studies
INTERNATIONAL REVIEW OF ARMENIAN STUDIES

ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆԴԵՍ
Вестник Арменоведения
МЕЖДУНАРОДНЫЙ АРМЕНОВЕДЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ
  • Գևորգ Ստեփանյան - Քոչվորական տնտեսությունը՝ ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ծավալապաշտական ծրագրի իրագործման միջոց
    22 Էջ | 5-27 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.5-27 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-06-04 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-04 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    Թեև ժամանակ առ ժամանակ փոխվել է «Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի մարտավարությունը, այսուհանդերձ, քաղաքական նպատակը մնացել է նույնը: Խորհրդային իշխանության տարիներին անհնարին համարելով ռազմական ճանապարհով հայկական տարածքների բռնազավթումը, Ադրբեջանի ղեկավարությունը դիմեց նոր մարտավարության. կոտորածներին, հալածանքներին ու բռնի տեղահանություններին փոխարինելու եկան էթնիկ զտման, իրավազրկման, ազգային խտրականության, վիճակագրական հորինված տվյալների միջոցով էթնոժողովրդագրական պատկերի խեղման, տեղանունների թյուրքականացման, քարտեզագրական խեղաթյուրումների, քաղաքակրթական արժեքների յուրացման քաղաքականությունը: Ընդսմին, Ադրբեջանական ԽՍՀ կառավարող շրջանների ծավալապաշտական ծրագրերի մեջ կարևոր տեղ էր զբաղեցնում նաև քոչվորական տնտեսությունների ստեղծման քողի տակ «պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի ու ժողովուրդների բարեկամության» կեղծ կարգախոսով հայկական նորանոր տարածքների յուրացու-մը: Ադրբեջանական ԽՍՀ-ը քոչվորական տնտեսությունների համար նոր արոտավայրերի ստեղծման պատրվակով շարունակում էր Հայկական ԽՍՀ-ից տարածքների բռնազավթման գործընթացը: Այսպիսով, պետականորեն ծրագրված «քոչվորական տնտեսությունների» ստեղծման քողի տակ Հայաստանի մի շարք կենսատարածքներում բուսեցին թաթարաբնակ գյուղեր, ինչպես նաև մերձալպյան և ալպյան արոտավայրերի կեսից ավելին նվիրա-բերվեցին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին, ինչը վերջինիս հնարավորություն տվեց Հայաստանի տարածքի մեջ սեպի պես խրվել և ճանապարհների ու ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողություն սահմանել: Ակներև է, որ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ծավալապաշտական քաղաքականության բաղադրիչ մասն էր կազմում խորհրդային բարձրագույն ղեկավարության թողտվության պայմաններում քոչվորական տնտեսությունների քողի տակ Հայկական ԽՍՀ-ից նորանոր տարածքների բռնազավթումը, որը ռազմավարական և ժողովրդագրական տեսակետից Հայաստանի համար լուրջ վտանգներ էր պարունակում:

    Բանալի բառերՄեծ Ադրբեջան Ադրբեջանական ԽՍՀ ծավալապաշտություն համաթյուրքականություն քոչվորական տնտեսություն Անդրկենտգործկոմ ժողովրդագրություն

    Բեռնել
  • Վահե Սարգսյան - Բիայնիլի-Ուրարտուն իշպուինիի Միանձնյա և Մենուայի հետ համատեղ գահակալության տարիներին՝ ըստ Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտի հետազոտությունների
    15 Էջ | 28-43 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.28-44 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-06-01 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը, Վանի թագավորությունում Իշպուինիի (մ.թ.ա. մոտ 830–820 թթ. միանձնյա և մ.թ.ա. 820–810 թթ. Մենուայի հետ համատեղ) գահակալության տարիների իրողությունները վերականգնելիս, առանցքային հետազոտական խնդիր էր դիտարկում բիայնական պետականության՝ դեպի Մուծածիր ծավալման և Խալդի աստծո պաշտամունքի ձևավորման ու զարգացման հանգամանքը: Ըստ այդմ, հեղինակն Իշպուինիի գահակալության տարիներին կատարված իրողությունների վերականգնման մեկնակետ է ընտրում Խալդի աստծո պաշտամունքի տարածումը Վանի թագավորությունում: Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը, Վանա միջնաբերդի արևելյան կողմի իր ընթերցած արձանագրությունը (Թավրիզյան դարպասներ) հիմք ընդունելով, գտնում է, որ այս արձանագրությունը կազմվել է դեռևս Իշպուինիի միանձնյա գահակալության ժամանակաշրջանում և համաժանակյա է Մուծածիրի տաճարի կառուցմանը: Ուշագրավ է, որ Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը դեռևս բիայնագիտության արշալույսին քննարկել է նաև բիայնացիների Մուծածիրից սերելու հանգամանքը և հնդեվրոպախոս շերտի առկայությունն այնտեղ: Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը կարծում է, որ Մուծածիրի տաճարի կառուցվածքն աղերսվում է պոնտական-պաֆլագոնիական ոճին, որն էլ իր հերթին առնչվում է անտիկ տաճարների ճարտարապետությունը: Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտի հետազոտությունները Վանի թագավորությունում Խալդի աստծո պաշտամունքի տարածման վերաբերյալ ներկայումս նույնպես արդիական են՝ առնվազն պաշտամունքի տարածման և վերափոխման տարբեր փուլերի ծիրում:

    Բանալի բառերԿ.Ֆ. Լեման-Հաուպտ Ասորեստան Բիայնիլի Տուշպա Արդի-նի-Մուծածիր Խալդի աստված հայեր երկլեզվյան արձանագրություն

    Բեռնել
  • Գոհար Մխիթարյան , Քրիստինե Կոստիկյան - Շաքիի և Շիրվանի քրիստոնյաները ԺԸ–ԺԹ դարի սկզբին
    17 Էջ | 45-62 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.45-62 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2023-07-14 | Գրախոսվել է՝ 2023-07-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    Քրիստոնյաների մահմեդականացումը Արևելյան Այսրկովկասում, սկսված լինելով դեռևս արաբական տիրապետության ժամանակաշրջանից և անդադար նոսրացնելով այնտեղի քրիստոնյաների շարքերը, Սեֆյան տիրապետության պայմաններում շարունակվում էր հիմնականում սոցիալ-տնտեսական գործոնների դրդմամբ, ինչպես նաև խրախուսման միջոցով։ Այնուամենայնիվ, նրանց տրված զիմմիի կարգավիճակը Սեֆյան պետության մեջ ապահովում էր նաև բռնի դավանափոխությունից որոշ պաշտպանվածություն։ Սեֆյան տիրապետության ներքո Շաքիի ու Շիրվանի երկրամասերում ապրող շուրջ 100.000 հայ և ուդի քրիստոնյաները ԺԸ դարի սկզբին հայտնվեցին դժվարին կացության մեջ՝ իրանական պետության թուլացման և դրա հետ կապված հյուսիս-կովկասյան լեռնականների հաճախացած ասպատակությունների, օսմանյան զորքերի արշավանքի, նաև՝ հետագայում այդ տարածքում ձևավորված խանություններում ուժգնացած կրոնական հալածանքների հետևանքով։ Մահմեդական իշխանության ներքո տարածաշրջանում քրիստոնյաների դավանափոխության խթան էր նրանցից գանձվող գլխահարկը՝ ջիզյան, որի չափը ԺԸ դարի սկզբից շարունակաբար աճելով՝ խանական շրջանում մեծ չափերի է հասնում։ Այս հարկը Շաքիի խանությունում յուրաքանչյուր չափահաս տղամարդուց գանձվելով շուրջ 8 կգ մետաքսի չափով՝ հայտնի էր պարսկերեն «աբրիշոմ-ե դին» կամ թուրքերեն՝ «իփաք դինի» կամ «դին իփաքի» անվանումներով։ Նույնիսկ Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցնելուց հետո՝ մինչև ԺԹ դարի կեսերը, այդ ծանր հարկը գանձվում էր Շաքիի խանության Ճալեթ, Նիժ և Վարդաշեն գյուղերի քրիստոնյաներից ու մահմեդականացած բնակիչներից, չնայած նրանց բողոքներին և ընդվզմանը։ Նման պայմաններում հայերի և ուդիների մահմեդականացումը ԺԸ դարում լայն թափ է հավաքում ու շարունակվում ողջ ԺԹ դարի առաջին կեսի ընթացքում՝ հանգեցնելով տարածաշրջանի էթնոդավանական պատկերի ձևափոխմանը։

    Բանալի բառերքրիստոնեություն իսլամ քրիստոնյաներ հայեր ուդիներ դավանափոխություն գլխահարկ-ջիզյա

    Բեռնել
  • Տաթևիկ Մանուկյան , Քնար Հարությունյան - Հայերեն ձեռագրական հոդվածները «Բազմավեպ»-ի XIX դարի համարներում
    17 Էջ | 63-80 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.63-80 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-04-12 | Գրախոսվել է՝ 2024-04-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության պաշտոնաթերթը՝ «Բազմավեպ»-ը (Վենետիկ, 1843 թ.), XIX դարից սկսած էջեր է տրամադրել հայերեն ձեռագրերի ներկայացմանը: Գարեգին Զարբհանալյանի, Ղևոնդ Ալիշանի և մյուս հեղինակների հոդվածները ներկայացնում են հայերեն ձեռագրերի նշանակությունը հայ մշակույթի ու պատմության համար, կարևորում դրանց պահպանությունն ու հանրայնացումը ամսագրերի միջոցով: Բարսեղ Սարգիսյանի հոդվածաշարը տալիս է Մխիթարյան միաբանության մի շարք ձեռագրերի գիտական նկարագրություններ: Այս հոդվածաշարը դարձավ կարևոր աղբյուր, իսկ «Բազմավեպ»-ը՝ XIX դարի 2-րդ կեսին միաբանության ձեռագրերը հանրությանը հասանելի դարձնող հիմնական միջոց: Ավելին, «Բազմավեպ»-ն այս ընթացքում զբաղվել է նաև մյուս հավաքածուների մասին տեղեկությունների հանրայնացմամբ, ինչպես օրինակ՝ Բեռլինի Ար-քայական գրադարանի հայերեն 94 ձեռագրերի համառոտ ցուցակի հրապարակումը: «Բազմավեպ»-ը որոշակի դեր է ունեցել նաև հայերեն ձեռագրերի վերաբերյալ գիտական քննարկումներ ընձեռելու գործում՝ հետևելով ու պատասխանելով հայագիտական տարբեր հանդեսների հոդվածներին կամ պարզապես արտատպելով դրանք: Այդ հոդվածների միջոցով ծանոթանում ենք XIX դարի 2-րդ կեսին հայերեն ձեռագրերի ուսումնասիրության վիճակին, դրանց վերաբերյալ ծավալված քննարկումներին ու բանավեճերին: Մյուս կողմից, այս հոդվածները արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում որոշակի ժամանակում ձեռագրերի գտնվելու վայրի, ինչպես նաև ձեռագրերի հետ կապված անավարտ կամ չհրատարակված նախաձեռնությունների մասին:

    Բանալի բառերԲազմավէպ հայերեն ձեռագրեր հայ պարբերական մամուլ ձեռագրերի նկարագրություններ Ղևոնդ Ալիշան հոդվածների քննություն Մխիթարյան միաբանություն

    Բեռնել
  • Գևորգ Ստեփանյան - Ազգերի լիգայի կողմից Ադրբեջանի անդամակցության մերժումը (1920 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր)
    13 Էջ | 5-18 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.1.5-18 | Լեզուն՝ English

    Տպագրված է 2024 N 1 (34) / Պատմություն

    Փարիզում Ադրբեջանի պատվիրակության ղեկավար Ալի Մարդան-բեկ Թոփչիբաշևը 1920 թ. նոյեմբերի 1-ին դիմում է Ազգերի լիգայի Գլխավոր քարտուղար Էրիկ Դրումոնդին՝ միջազգային այդ կազմակերպությանն անդամակցելու խնդրանքով: Սակայն խափանվեցին ադրբեջանական պատվիրակության ծրագրերը: Ազգերի լիգայի առաջին Ասամբլեայի կողմից ընտրված «Հինգի կոմիտեն» 1920 թ. դեկտեմբերի 1-ի 4-րդ նիստում քննարկելով Թոփչի-բաշևի դիմումը, որոշում է. «Ադրբեջանի Հանրապետությանը չի կարելի ընդունել Ազգերի Լիգա»: Որոշումը հիմնավորվում էր հետևյալ փաստարկներով. «1. Դժվար է հստակեցնել այն տարածքները, որոնց վրա տարածվում է Ադրբեջանի կառավարության իշխանությունը։ 2. Տարածքային վեճերը հարևան երկրների հետ թույլ չեն տալիս հստակորեն որոշել Ադրբեջանի սահմանները»։ Դրանով իսկ Ազգերի լիգան հրաժարվեց պաշտպանել Թոփչիբաշևի առավելապաշտ ցանկություններն արտահայտող՝ իրավական որևէ հիմք չունեցող տնաբույս քարտեզներով ծավալապաշտական հավակնությունները: Ավելին, Ազգերի լիգայի արդարացի որոշումով մեկ անգամ ևս փաստվում է այն իրողությունը, որ այսպես կոչված «Ադրբեջան պետական կազմավորումը» մուսավաթական կառավարության շրջանում (1918 թ. մայիսի 28 – 1920 թ. ապրիլի 28) չի ունեցել հստակ սահմաններ ու տարածք, միաժամանակ հավակնել է իր կողմից չտնօրինվող և իրեն չպատկանող տարածքների, մասնավորապես՝ ի բնե հայկական Արցախին, Զանգեզուրին ու Նախիջևանին:

    Բանալի բառերԱզգերի լիգա Հայաստան Ադրբեջան Ֆրիտյոֆ Նանսեն Ա.Մ. Թոփչիբաշև Փոլ Հիմանս Էրիկ Դրումոնդ

    Բեռնել
  • Վահան Տեր-Ղևոնդյան - Վահրամ Վարդապետի (XIII դ.) «Պատմութիւն Ռուբենեանց» երկի հրատարակությունները
    16 Էջ | 5-21 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.5-21 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2024-09-20 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Պատմություն

    Արքունի ատենադպիր Վահրամ վարդապետի, կամ Վահրամ Րաբունի «Պատմութիւն Ռուբենեանց»-ը ոչ ծավալուն, չափածո մի երկ է՝ ամբողջությամբ նվիրված Կիլիկիայի հայկական պետության պատմությանը իր սկզբնավորումից (1080 թ.) մինչև XIII դարի 80-ական թվականները: Այն ստեղծվել է որպես շարունակություն Ներսես Շնորհալու «Վիպասանութեան»` հետևելով նրա ոճին ու հանգին: Թագավորի պատվերով ստեղծված այս գործը ձեռագիր մատյաններում միավորվել է այլ հեղինակների (Ներսես Շնորհալի, Ներսես Լամբրոնացի և ուրիշներ) գործերի հետ: Գրեթե նույն սկզբունքով էլ կազմվել են տպագիր օրինակները: XIX դարում այն ունեցել է մի քանի հրատարակություն, սկսած 1804-ից (Մադրաս) մինչև 1869-ը (Փարիզ): Մինչ այժմ եղած բոլոր հրատարակությունները բաժանվում են երեք տարբերակի. ա) «Մադրաս-1804», բ) «Փարիզ-1859» և գ) «Մադրաս-1810-Կալկաթա-1832-Փարիզ-1869», որոնք տպագրվել են հիմնվելով միմյանցից ակնհայտորեն տարբերվող ձեռագիր ընդօրինակությունների վրա: «Պատմութիւն Ռուբենեանց»-ի վերոհիշյալ երեք տարբերակի համար որպես հիմք ծառայած բոլոր ձեռագրերը կամ ոչնչացել-անհետացել են, կամ նրանց գտնվելու վայրն անհայտ է: Ուստի տպագիր օրինակները, քանի դեռ համապատասխան ձեռագրերը չեն հայտնաբերվել, ունեն բնագրի նշանակություն և պարտադիր կերպով պետք է հաշվի առնվեն տվյալ երկի քննական բնագրի կազմման պարագայում: Տպագիրների միջև կատարված համեմատությունը վկայում է հօգուտ «Մադրաս-1810-Կալկաթա-1832-Փարիզ-1869» տարբերակի, որն ամենաամբողջականն է: Ասվածը հատկապես վերաբերում է Էդուարդ Դյուլորիեի «Փարիզ-1869»-ի տպագրությանը, որը նաև առավել խնամված տեքստ ունի (շարադրված առնվազն 3–4 ձեռագրի համեմատությամբ), օժտված է գիտական կառուցվածքով ու ֆրանսերեն լիարժեք թարգմանությամբ:

    Բանալի բառերՎահրամ վարդապետ (Վահրամ Րաբուն (Րաբունի)) Պատմութիւն Ռուբենեանց Կարապետ Շահնազարեանց Էդուարդ Դյուլորիե Մադրաս Կալկաթա Փարիզ

    Բեռնել
  • Անդրանիկ Ուգուջյան , Կարեն Թոխատյան - Ժայռապատկերների դասակարգում և ճանաչում «Արհեստական բանականության» միջոցով
    9 Էջ | 38-47 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.38-47 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-10-15 | Գրախոսվել է՝ 2024-11-08 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Պատմություն

    Պատմամշակութային սկզբնաղբյուրների հավաստիությունը, ուստի և գիտական արժեքը կախված է ուսումնասիրման աստիճանից: Ժայռապատկերների և հարակից մշակութային արտեֆակտերի հսկայական քանակի և բազմազանության դեպքում հարկ է կատարել համալիր, բազմակողմ դասակարգում, ինչը կդյուրացնի ժայռապատկերների իմաստաբանական ու տարածա-ժամանակային կողմերի վերհանումը: Մեքենական ուսուցման արդի տեխնոլոգիաները կիրառելի են նաև ժայռապատկերաբանության ասպարեզում։ Դրանց ներդրումը խոստումնալից է պատկերների ճանաչման և դասակարգման խնդիրներում։ Մեքենական ուսուցումը «արհեստական բանականության» մասերից է, որն ինքնաշխատ կերպով հնարավորություն է տալիս մեքենային կամ համակարգին սովորել և կատարելագործվել փորձառությամբ: Հստակ ծրագրավորման փոխարեն սա ալգորիթմներ է օգտագործում՝ մեծաքանակ տվյալների վերլուծության հիմամբ որոշում կայացնելու համար: Առավել շատ տվյալների կիրառմանը համընթաց, մոդելի կանխատեսումները բարելավվում են, ի վերջո բարձրացնելով դրանց ճշգրտությունն ու հուսալիությունը: Օգտագործելով Մեքենական ուսուցման հիմնական տեսակներից մեկի՝ Վերահսկվող ուսուցման մոտեցումը, մոդելը վերապատրաստվում, «սովորում» է, ըստ հետազոտողի տրամադրած` պիտակավորված պատկերների խմբաքանակի: Վերահսկվող ուսուցումը ներառում է հետազոտողի կողմից յուրաքանչյուր ժայռապատկերի պիտակավորումն ըստ իր բովանդակության՝ թույլ տալով, որ սովորեցված մոդելը ճշգրիտ կանխատեսի նոր, նախկինում չդիտարկված պատկերների բովանդակությունը: Կարելի է կիրառել նաև Չվերահսկվող ուսուցումը, երբ մոդելը սովորում է ըստ այն տվյալների, որոնք չի պիտակավորել հետազոտողը: Դա կնպաստի Հայաստանի ժայռարվեստի մի շարք հիմնարար խնդիրների լուծմանը, քանզի այն որոշակիորեն առանձնանում է հնությամբ, բազմաժանրությամբ և, հատկապես՝ կիրառական նշանակությամբ։ Ժայռապատկերների համար մշակված Մեքենական ուսուցման եղանակները կարող են կիրառվել մշակութաբանության այլ ոլորտներում՝ բարելավելով պատկերների ճանաչումը, վերլուծությունը և տվյալների դասակարգումը:

    Բանալի բառերՀայաստան հնագիտություն արհեստական բանականություն դասակարգում շտեմարան Մեքենական ուսուցում ժայռապատկեր։

    Բեռնել
  • Արմեն Մարուքյան - Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության և Իրաքի Սինջար նահանգում եզդիների ցեղասպանության պատճառների և նախադրյալների համեմատական վերլուծություն
    15 Էջ | 22-37 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.22-37 | Լեզուն՝ Русский

    Ստացվել է՝ 2024-09-02 | Գրախոսվել է՝ 2024-09-12 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Պատմություն

    Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության և Սինջարում եզդիների ցեղասպանության պատճառների և նախադրյալների համեմատական վերլուծության հիման վրա կարելի է արձանագրել, որ երկու նույնական հանցագործությունները շատ ընդհանրություններ ունեն։ Ինչպես Հայոց ցեղասպանությունը, այնպես էլ եզդիների ցեղասպանությունն իրագործվեցին ռասիստական գաղափարախոսությունների հիման վրա: Եթե Հայոց ցեղասպանության իրականացման հիմքում պանթուրքիզմի գաղափարախոսությունն էր, ապա եզդիների ցեղասպանությունն իրագործվեց արաբիզմի և արմատական իսլամի գաղափարախոսության հիման վրա։ Երկու դեպքում էլ ցեղասպանությունների կազմակերպիչները նպատակ էին հետապնդում բնիկ ժողովուրդներին զրկել իրենց հայրենիքում ապրելու իրավունքից և տիրանալ նրանց բնօրրանին, ինչը դարձավ այդ հանցագործությունների կատարման հիմնական շարժառիթներից մեկը։ Ընդհանուր հատկանիշների հետ մեկտեղ, նկատվում են նաև որոշակի տարբերություններ: Հայոց ցեղասպանությունը և եզդիների ցեղասպանությունը իրականացվել են տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարբեր տարածաշրջաններում, ինչն, անկասկած, իր ազդեցությունն է թողել այդ նույնաբովանդակ հանցագործությունների պատճառների և նախադրյալների վրա։ Երկու հանցագործությունների պատճառների և նախադրյալների հիմնական տարբերությունն այն է, որ եթե Հայոց ցեղասպանությունը ծրագրվել և նախապատրաստվել էր Օսմանյան կայսրության իշխանությունների կողմից՝ Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին, որի սկսվելն այդ հանցագործության իրագործաման ազդանշան դարձավ, ապա Սինջարում եզդիների ցեղասպանությունը նախապատրաստվել և իրականացվել էր «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման կողմից, որն իր վերահսկողության տակ էր վերցրել Իրաքի որոշ տարածքներ: Միևնույն ժամանակ պետք է նշել, որ Իրաքի իշխանությունների հանցավոր անգործության պայմաններում քրդական ինքնավարության մարմինները հանցակից դարձան այդ հանցագործություններին։

    Բանալի բառերՀայոց ցեղասպանություն Օսմանյան կայսրություն պանթուրքիզմ եզդիների ցեղասպանություն Իրաքի Սինջար նահանգ (Շանգալ) արաբիզմի գաղափարախոսություն արմատական իսլամ

    Բեռնել
  • Անի Ֆիշենկճեան , Կարեն Մկրտչյան , Սեդա Օհանեան - Հայ վաճառականներու մասնակցութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի տնտեսութեան զարգացման XVII–XIX դդ․
    21 Էջ | 48-69 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.48-69 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-07-27 | Գրախոսվել է՝ 2024-08-14 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Պատմություն

    Յօդուածը նուիրուած է XVII–XIX դդ. հայ վաճառականներու մասնակցութեամբ Մերձաւոր Արեւելքի տնտեսութեան զարգացման վերլուծութեան, որպէս տարածաշրջանի սոցիալական բացառիկ իրողութիւն, որ կարելի է դիտարկել նաեւ մէկ կողմէ որպէս, իսկ միւս կողմէ տեղական իսլամադաւան եւ քրիստոնէադաւան տարբեր կրօնական համայնքներու միջեւ խաղաղ գոյակցութեան արտայայտութիւն։Ըստ այդմ, ժամանակագրական տեսանկիւնէն հետազօտութեան մէջ ներկայացուած է XVII–XIX դդ., երբ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կը հատուէին կամ կը բախուէին Մեծ տէրութիւններու միջեւ շահերը։ Սակայն այդ դժուարին յարաբերութիւններու պայմաններուն որոշակի գործունէութիւն ծաւալած են հայ վաճառականները՝ իրար կապելով Արեւելքն ու Արեւմուտքը, այդպիսով իսկական կամուրջ հանդիսանալով Մերձաւոր Արեւելքի եւ եւրոպական հասարակութիւններու միջեւ։ Այս կարելի է բացատրել անով, որ Մերձաւոր Արեւելքի հայկական գաղթօճախները թէեւ փոքր ընդհատումներով կամ ժամանակ առ ժամանակ սկսան վերելք ապրիլ սուրիական, իրանական կամ իրաքեան հասարակութիւններու սոցիալական կառուցուածքի մէջ։ Կարելի է վստահաբար ըսել, որ առեւտրի մէջ յաջողակ ըլլալը նպաստած է հայկական գաղթավայրերու մէջ ազգային առանձնայատկութիւններու եւ նկարագիրի պահպանման:

    Բանալի բառերՀայ վաճառականներ Իրաք Իրան Հալէպ կարաւան առևտրային ուղիներ Պարսից Ծոց

    Բեռնել
  • Գեղամ Հովհաննիսյան - Ազգային խնդիրները Վերակազամյալ Հնչակյան կուսակցության «Առաւօտ» պարբերականում
    12 Էջ | 70-82 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.70-83 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-10-15 | Գրախոսվել է՝ 2024-11-01 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Պատմություն

    1910 թ․ ապրիլին Կ․ Պոլսում Վերակազմյալ Հնչակյան կոսակցության գործիչ Միսաք Սուրյանը հրատարակում է «Առաւօտ» շաբաթաթերթը։ Սկզբից ևեթ թերթը բռնում է Օսմանյան կայսրությանը ընդդիմադիր ուղղություն, որի պատճառով մի քանի համար լույս տեսնելուց հետո երիտթուրքական կառավարության կողմից արգելվում է։ «Առաւօտի» հրատարակությունը վերսկսվեց 1919 թ․ ապրիլին։ Այն Վերակազմյալ հնչակյանների անպաշտոն խոսափողն էր, իսկ 1921 թ․ մարտ-հոկտեբերին՝ այդ կուսակցության Կ․Պոլսի օրգանը։ Իր էջերում թերթն արծարծել է բազմաթիվ հարցեր, որոնց շարքում առաջնային տեղ են գրավում Հայաստանի առաջին հանրապետության, Փարիզի վեհաժողովում Հայկական հարցի արծարծման, հայկական պատվիրակության գործունեության, ռուս-հայկական, Հայաստան-Անտանտ փոխհարաբերությունների, հայ ազգային ներքին կյանքի բարելավման խնդիրները։ «»Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո «Առաւօտը», պահպանելով իր ազգային-ազատական ուղղվածությունը ու մերժելով բոլշևիզմի գաղափարախոսությունը, այնուամենայնիվ կանգնեց Հայոց պետության պաշտպանության դիրքերում և ծավալեց Խորհրդային Հայաստանին սատարելու լայն քարոզչություն։ Թուրքիայի հանրապետության ստեղծումից հետո պարբերականն այլևս չէր կարող շարունակել իր որդեգրած գաղափարական ուղին, և 1924 թ․ դադարեց լույս տեսնելուց։

    Բանալի բառեր«Առաւօտ» թերթ ազգային-ազատական գաղափարախոսություն հայկական պետականություն Հայաստանի հանրապետություն Ռուսաստան Միացյալ և անկախ Հայաստան Փարիզի վեհաժողով

    Բեռնել
  • Արմեն Կարապետյան - Հայկական բարենորոգումների հիմնահարցի արծարծումները «Հորիզոնի» էջերում
    14 Էջ | 84-98 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.84-98 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-10 | Գրախոսվել է՝ 2024-11-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Պատմություն

    Հայկական հարցը XX դարի սկզբին կրկին ձեռք բերեց սուր և հրատապ նշանակություն: Այն մի կողմից պայմանավորված էր բալկանյան ճգնաժամով և միջազգային նոր իրավիճակի ձևավորումով, մյուս կողմից օսմանյան հպատակության ներքո գտնվող արևմտահայության սոցիալ-տնտեսական վիճակի առավել վատթարացումով: Երիտթուրքերը շարունակեցին սուլթան Աբդուլ Համիդի՝ հայ ժողովրդին բնաջնջման ենթարկելու քաղաքականությունը: 1912 թ. աշնանից սկսվեցին եվրոպական տերությունների՝ գլխավորապես Ռուսաստանի բանակցությունները թուրքական իշխանությունների հետ արևմտահայկական նահանգներում անհրաժեշտ բարենորոգումներ անցկացնելու հիմնահարցի շուրջ: Միաժամանակ թուրքական կառավարող շրջանները էլ առավել խստացրեցին հայահալած գործընթացը՝ նպատակ ունենալով հայաթափել բնիկ հայկական տարածքները:Այս ամենը խորությամբ արտացոլվել և լուսաբանվել է Թիֆլիսում լույս տեսնող «Հորիզոն» ազդեցիկ հայկական պարբերականի էջերում՝ 1912–1914 թթ.: «Հորիզոնի» հրապարակումները մեր պատմության այդ բարդ և դրամատիկ դարաշրջանի ճշմարտացի արտացոլումն են, իսկական դաս և պատգամ՝ ներկա և գալիք սերունդներին:

    Բանալի բառերՀայկական բարենորոգումներ թուրքական իշխանություններ Մեծ տերություններ քաղաքական ուժեր միջազգային դիվանագիտություն հասարակական կարծիք ինքնավարություն

    Բեռնել
  • Սիլվարթ Մալխասեան - Հայրենակցական միութիւններ եւ անոնց գործունէութիւնը Մուտրոսի պայմանագրէն ետք
    12 Էջ | 99-111 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.99-111 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-08-09 | Գրախոսվել է՝ 2024-08-15 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Պատմություն

    Օսմանեան Պետութեան եւ Դաշնակից պետութիւններու միջեւ 30 Հոկտեմբեր 1918-ին ստnրագրnւած Մուտրոսի պայմանագրէն ետք Կ. Պոլիս լեցուած էր հայ որբերով, այրիներով եւ տարագիրներով: Հայ համայնքը անոնց վէրքերը դարմանելու համար հիմնեց կամ վերակենդանացուց օգնութեան զանազան միութիւններ եւ հաստատութիւններ: Այդպիսիք էին հայրենակցական միութիւնները, որոնց գործունէութեան յաջողութեան համար օգնական կ՝ըլլան համայնքի բոլոր խաւերը: Յիշեալ միութիւնները թէ՛ գաւառի եւ թէ արտասահմանի մէջ կ՝ունենան մասնաճիւղեր: Իրենց հայրենակիցներnւն օգնական կ՝ըլլան թէ՛ բարոյականով, թէ՛ նիւթականով եւ կ՝աշխատին վերակենդանացնելnւ համար նաեւ իրենց գաւառը՝ կատարելով շէնքերու նորոգութիւններ: Հայրենակցական միութիւններ կը շարունակէն իրենց գործունէութիւնը մինչեւ 1922 թnւական: Երբ նոր քաղաքական պայմաններու պատճառաւ հայեր կը սկսին գաղթել Պոլսէն, իրերայաջորդ կերպով վերջ կը գտնէ նաեւ հայրենակցական միութիւններուն գործունէութիւնը։

    Բանալի բառերԿ.Պոլսի հայրենակցական միութիւններ Հայրենակցական միութիւնների կեդրոնական մարմին հայրենակցական միութիւնների մասնաճիւղեր Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարան Կ. Պոլսի հայ համայնք Մուտրոսի պայմանագիր աքսոր

    Բեռնել
  • Աելիտա Դոլուխանյան - Ոսկեդարի հայ մատենագրության միջազգային արժեքը
    11 Էջ | 112-123 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.112-123 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-10-09 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-14 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Բանասիրություն

    Արդեն սկսած XVIII դարից, երբ Վիստոն եղբայրները լատիներենի թարգմանեցին Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը», հայ պատմագրությունն իր վրա գրավեց եվրոպացի գիտնականների ուշադրությունը:Հայագիտության միջազգային արժեքի գործում մեծ դեր կատարեց Սեն-Մարտենը, որը «Mémoires historique et géographique sur l’Arménie» գրքի (1818թ.) երկու առաջաբաններում բարձր է գնահատում V դարի և ընդհանրապես հայ միջնադարի պատմագրությունը: Նրա կարծիքով հայ պատմիչների կարևորությունն այն է, որ վաղնջական ժամանակների մասին խոսելիս նրանք սովորաբար ավելի խնամք են տարել պատմվող իրադարձությունների նկատմամբ, ջանացել են շրջանցել քիչ կարևորություն ունեցող դեպքերը և առավել հոգածությամբ են վերաբերվել իրենց երկերի ոճին, քան արաբ և պարսիկ պատմիչները:Ոսկեդարի հայ պատմագրությունը կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում հարևան ժողովուրդների՝ պարսիկների, հույների, ասորիների, վրացիների, աղվանների մասին: Դրանք հաճախ հաստատվում են այլ աղբյուրների փաստերով ու հնագիտական պեղումներով:Ֆրանսիական ավեստագիտության կարևոր դեմքը՝ Harlez-ը, նշում է, որ Մովսես Խորենացու ու Եղիշեի պատմությունների հաղորդած փաստերով կարելի է վերականգնել զրադաշտական կրոնի սրբազան մատյանի՝ “Avesta”-յի կորած հատվածները:Փավստոս Բուզանդի «Հայոց պատմությունը» եզակի աղբյուր է Պարսկաստանի ու Հայաստանի Արշակունիների պատմության վերաբերյալ:Հենց միջնադարում Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմությունը» թարգմանվել է ութ լեզուներով:Ոսկեդարի հայ պատմագրության միջազգային արժեքն ընդգծել է նաև մեր օրերի նշանավոր ֆրանսիացի հայագետ Ժան-Պիեռ Մահեն:

    Բանալի բառերՄովսես Խորենացի Սեն-Մարտեն «Ավեստա» Ժան-Պիեռ Մահե Վիկտոր Լանգլուա Եղիշե Ֆելիքս Նև

    Բեռնել
  • Հռիփսիմե Զաքարյան - Ավանդույթի և նորարարության խնդիրները 1960–1970–ական թվականների հայ պոեզիայում
    12 Էջ | 124-136 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.124-136 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-06-19 | Գրախոսվել է՝ 2024-09-15 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Բանասիրություն

    1960–1970-ական թթ. Հայաստանի հասարակական-քաղաքական, գրական և մշակութային կյանքը թևակոխեց նոր շրջափուլ։ Թվում էր, թե ասպարեզ եկած նորարար երիտասարդ բանաստեղծները նոր ժամանակին համապատասխան-ներդաշնակ իդեալներ ու գաղափարներ առաջադրելով՝ դուրս են մղվել ազգային ոլորտներից, այնինչ, իրականում հայ բանաստեղծության նորօրյա ընթացքը շարժվում էր դեպի ազգային մշակույթի սկզբնահիմքերը, դեպի հայ միջնադարյան բանաստեղծության հարուստ ավանդները: Այսպիսով, արդիական էին դառնում նաև ազգային-ավանդական թեմաների արծարծումները: Անցյալը զուգակշռելով նոր ժամանակների հետ՝ դառնում էր յուրօրինակ համայնապատկեր ներկան առավել ընդգծված ստվերագծերով պատկերելու համար: Առավելապես 1980-ականներին հայ միջնադարյան ավանդույթները լայն շրջանառություն ունեին գրականության տարբեր տեսակներում, մասնավորապես՝ պոեզիայում, ինչը նշանակում էր վերադարձ դեպի ժողովրդական ստեղծագործության ակունքները: Նրանց (ասպարեզ եկած երիտասարդ բանաստեղծներին) կարելի է համարել հայոց հնամենի ժանրերի՝ շարականի, տաղի, աղոթքի, դիցաբանական առասպելների և այլնի նորոգող, զուգավորող-խաչավորող նորարարներ: Նրանք հակված են արվեստի ընդհանրականությանը, ինչը հատուկ էր հայ միջնադարյան արվեստին: Անցյալը ներկայացված է ոչ թե պատմական նյութի հաշվեկշռով, այլ դրանցում ներփակված գաղափարափիլիսոփայական միտվածության, հայոց հնագույն ավանդույթների, առասպելների, քրիստոնեական մոտիվների, սյուժեների, պատկերների ներքին լիցքերի մերօրյա իմաստավորումով: Հարկ է սակայն նաև նկատել, որ այս միտումը (վերադարձ ակունքներին) առհասարակ ընդհանուր-համաշխարհային բնույթ է կրում:

    Բանալի բառերտեքստ գեղարվեստական տեքստ ավանդույթ նորարարություն պոեզիա գրականություն հետմոդեռնիզմ

    Բեռնել
  • Աիդա Հարությունյան - Քանդակային ներկայություն․ Հակոբ Գյուրջյանի դիմաքանդակները
    12 Էջ | 137-149 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.137-149 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-10-01 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-12 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Արվեստագիտություն

    Ներկայանալով կարևոր և հասարակական ազդեցության մեծ շրջանակ ընդգրկող ցուցահանդեսներում, Ֆրանսիայում ապաստանած Հ. Գյուրջյանի քանդակները նաև տեսականորեն հայտնվում են ֆրանսիական արվեստի համատեքստում: «Իմ մտորումները քանդակի շուրջ» վերնագրված մեծ կարեւորության ֆրանսալեզու ձեռագիրը, որը հեղինակել է Հակոբ Գյուրջյանը, նույնպես բացահայտում է, թե ինչ դիտակետից եւ ինչպիսի ընդգրկմամբ էր հեղինակը տեսնում քանդակը եւ ինչպես էր ընկալում նյութը, ձեւը եւ նրա կերպավորումը:

    Բանալի բառերՀակոբ Գյուրջյան Շուշի ֆրանսահայ արվեստ հայ քանդակագործություն դիմաքանդակ արվեստաբանություն օտար

    Բեռնել
  • Արմինե Տիգրանյան - Ադրբեջանի կողմից Արցախի մշակութային արժեքների ռազմական նպատակով օգտագործման միջազգային արգելքները
    14 Էջ | 150-164 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.150-164 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-20 | Գրախոսվել է՝ 2024-12-09 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Արվեստագիտություն

    Պատերազմների ժամանակ մշակութային ժառանգությունը խոցելի է դիտավորյալ հարձակումների և անհանդուրժողականության պատճառով, ինչն էականորեն դրսևորվեց Ադրբեջանի կողմից 2020 թվականին սանձազերծված 44-օրյա պատերազմի, Լաչինի միջանցքի շրջափակման և 2023 թվականի ռազմական գործողությունների հետևանքով Արցախի ամբողջական հայաթափման գործընթացներում։ Զինված բախումների կամ կոնֆլիկտային իրավիճակներում հուշարձանների, դրանց անմիջական մշակութային լանդշաֆտի օգտագործումը ռազմական նպատակով՝ այդ թվում որպես ապաստարան, զինամթերքի պահեստ, մարտական հենակետ, դիտակետ, հրամանատարության կետ կամ զինված ուժերի տեղակայման կենտրոն, էական վտանգ է ժառանգության պահպանությանը։ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո Արցախի մի շարք եկեղեցիներ, համայնքային մշակութային ու կրթական կենտրոններ Ադրբեջանի կողմից սկսեցին օգտագործվել ռազմական նպատակով՝ խաթարելով ժառանգության հիմնական՝ մշակութային, հոգևոր, պատմական, կրթական, գեղագիտական և այլ գործառույթները։ Ժառանգության գործառույթի նման փոփոխմամբ ռազմական նպատակներին ծառայեցնելը կամ, որ նույնն է ժառանգությունը ռազմական օբյեկտի վերածելը, փաստորեն, վերջինիս հոգևոր-մշակութային գործառույթի խաթարումից զատ, մի կողմից չեզոքացնում է ժառանգության անձեռնմխելիությունը որպես պատերազմներում Հաագայի, Ժնևի կոնվենցիաներով և միջազգային մարդասիրական իրավունքով պաշտպանված քաղաքացիական օբյեկտ, իսկ մյուս կողմից առավել խոցելի դարձնում՝ բարձրացնելով ոչնչացման հավանականությունը։ Բայց, չնայած միջազգային հումանիտար իրավունքի առկա նորմերին՝ Ադրբեջանի կողմից Արցախի հուշարձանների ռազմական նպատակներով օգտագործման հետևանքով դրանց ոչնչացման և վնասման դեպքերը ոչ միայն չեն դադարում, այլ շարունակում են աճել՝ վտանգելով թե տարածաշրջանի և թե մոլորակի մշակութային ժառանգությունը։

    Բանալի բառերՄիջազգային մարդասիրական իրավունք մշակութային ժառանգության պաշտպանություն զինված հակամարտություն Արցախ Ադրբեջան մշակութային արժեքների ռազմական օգտագործում ռազմական անհրաժեշտություն ռազմական հանցագործություն

    Բեռնել
  • Վարդան Կարապետյան - Ճշմարտության իմաստասիրական ըմբռնումը Շ. Պերպերյանի արժեքաբանական հայացքներում
    12 Էջ | 165-177 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.165-177 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-09-20 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-11 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Արվեստագիտություն

    Հոդվածը նվիրված է հայ փիլիսոփա, մտավորական Շ․ Պերպերյանի իմացաբանական հայացքներին, մասնավորապես՝ ճշմարտության հիմնախնդրին՝ արժեքաբանության համատեքստում։ Քննարկվում են ճանաչողության ձևերին, աշխարհընկալման առանձնահատկություններին, ճշմարտության էությանը, բնույթին, տեսակներին առնչվող հարցեր և իմացաբանական մի շարք այլ խնդիրներ։ Վերլուծության են ենթարկվում Շ․ Պերպերյանի արժեքաբանական, իմացաբանական ընկալումները։ Փորձ է արվում բացահայտել մարդու և ճշմարիտի փոխհարաբերությունը, ճշմարտական արժեքի գնահատման գործընթացը։ Համեմատական վերլուծության միջոցով քննարկվում են ճշմարտության հիմնախնդրին առնչվող այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են ճշմարտության գոյությունը, դրան հասնելու հնարինությունը, ճշմարտությանը ձգտելու պատճառները և կարևորությունը։

    Բանալի բառերճշմարտություն տրամաբանական ճշմարտություն ontological ճշմարտություն ճշմարտական արժեք սխալ մոլորություն սուտ

    Բեռնել
  • Հասմիկ Ստեփանյան - Կորպուս-Գանձարան. Սուլթանի ոսկերիչները օսմանյան պալատում
    7 Էջ | 178-185 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.178-185 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-10-12 | Գրախոսվել է՝ 2024-11-12 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Արծվի Բախչինյան - Ջոզեֆ Վոլֆի նամակը Լոնդոնում հայկական դպրոց հիմնելու մասին
    7 Էջ | 186-193 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.186-193 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-12 | Գրախոսվել է՝ 2024-11-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Հրապարակում

    Բեռնել
  • Վարուժան Պողոսյան - Խորհրդային գիտնականները Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին միանալու մասին
    8 Էջ | 194-202 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.3.194-202 | Լեզուն՝ Русский

    Ստացվել է՝ 2024-10-15 | Գրախոսվել է՝ 2024-10-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-12-15

    Տպագրված է 2024 N 3 (36) / Հրապարակում

    Բեռնել
  • Մարինե Հարությունյան - Արցախի դպրոցների գործունեության արտացոլումը «Հայկական աշխարհ» և «Արձագանք» պարբերականների էջերում (XIX դարի երկրորդ կես)
    18 Էջ | 81-99 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.81-99 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-07-18 | Գրախոսվել է՝ 2024-08-06 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    XIX դարի 50–60-ական թթ. Ռուսաստանում և Անդրկովկասում ծավալված հասարակական-քաղաքական և մանկավարժական շարժումները բարերար ազդեցություն են թողել նաև հայկական դպրոցի ու մանկավարժական մտքի զարգացման վրա: Գործող հայկական հոգևոր դպրոցների կողքին բացվեցին նոր թեմական, եկեղեցական ծխական դպրոցներ: Արցախում հետզհետե սկսեցին բացվել արական, իգական, մեկդասյա, երկդասյա, երկսեռ դպրոցներ: Եկեղեցական ծխական դպրոցները գտնվում էին ծխական համայնքների տնօրինության տակ, որոնք պահվում էին եկեղեցու եկամուտներով և նվիրատվություններով։«Հայկական աշխարհ» ամսագիրը հանգամանորեն անդրադառնալով Շուշիի թեմական դպրոցի գործունեությանը՝ կարևորել է որոշ տեսուչների գործունեությունը, ընդգծել նրանց մանկավարժական հայացքների առանձնահատկությունները, ներկայացրել դպրոցի ներքին կանոնակարգը, ուսումնական դասընթացների գործընթացը: Պարբերականն իր գնահատականներ է տվել տեսուչների գործունեությանը, աշակերտների դաստիարակությանն ու դասավանդման ձևերին, ֆինանսական որոշ խնդիրների: «Հայկական աշխարհ» պարբերականն անդրադարձել է Արցախում XIX դարի երկրորդ կեսի դպրոցների գործունեությանը: «Արձագանք» գրական և քաղաքական շաբաթաթերթը Արցախի կենտրոնական շրջանների դպրոցների գործունեության լուսաբանմանը զուգահեռ, ուշադրություն է դարձրել նաև Արցախի հյուսիս-արևելյան շրջանների եկեղեցական ծխական դպրոցներին: Շաբաթաթերթը հետաքրքիր տեղեկություններ է տվել նաև Հայ բարեգործական ընկերության, ինչպես նաև առանձին անհատների բարեգործական աշխատանքների մասին՝ կապված հայկական դպրոցների գործունեության հետ:

    Բանալի բառերթեմական դպրոց ռեալական ուսումնարան օրիորդաց դպրոց ծխական դպրոց եկեղեցի Ամարաս Գանձասար

    Բեռնել
  • Մյասնիկ Եսոյան - Եգիպտահայ մամուլի պատմությունից
    10 Էջ | 100-110 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.100-110 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-07-15 | Գրախոսվել է՝ 2024-07-31 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    «Պարտեզ» շաբաթաթերթը XX դարասկզբի եգիպտահայ նշանավոր պարբերականներից է: Լինելով գիտական, գրական և մանկավարժական պարբերական՝ այն իր հրապարակումներով փորձել է դաստիարակել ընթերցողին, մղել դեպի գիտական, կրոնական ու բարոյական մտածողություն, ծանոթացնել հին ու նոր ավանդույթներին, բարքերին: Բացի այդ, պարբերականը անդրադարձ է կատարել ազգային ու տեղային բնույթի տարբեր իրադարձություններին՝ մեծ տեղ հատկացնելով 1904 թ. Սասունի ապստամբության, հայ-քրդական բախումների լուսաբանմանը: Ի տարբերություն եգիպտահայ «Փիւնիկ», «Արշալոյս», «Ազատ բեմ» պարբերականների, որոնք խիստ քննադատության են ենթարկել օսմանյան իշխանությունների հայահալած քաղաքականությունը, «Պարտեզը» բավարարվել է միայն որոշ տեղեկատվություն հաղորդելով՝ արևմտահայության դրության վերաբերյալ:

    Բանալի բառերբարոյախոսություն եգիպտահայ համայնք «Պարտեզ» Սասուն քրդեր հայդուկ օսմանյան կառավարություն

    Բեռնել
  • Անահիտ Աստոյան - Պոլսահայության ունեզրկումը 1908–1924 թթ.
    23 Էջ | 111-134 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.111-134 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-05-07 | Գրախոսվել է՝ 2024-05-12 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    Առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ Կ․Պոլսի տնտեսության մեջ հայերը և հույները տիրապետող դիրք էին գրավում, իսկ թուրք տնտեսվարողները հայտնվել էին աննախանձելի վիճակում։ Երիտթուրքերը 1908 թ․ իշխանության գալով՝ սկսեցին իրականացնել քրիստոնյաների ունեցվածքի հաշվին երկրի տնտեսությունը թրքացնելու իրենց ծրագիրը։ Եթե մինչև 1915 թ․ Կ․Պոլսի հայկական ազգապատկան կալվածքների գրավումով երիտթուրքերը նպատակ ունեին կանխել պոլսահայերի տնտեսական զարգացման ընթացքը, ապա Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին սկսեցին վարել նրանց ունեզրկման բացահայտ քաղաքականություն։ Ավելի քան 34.000 պոլսահայերի տեղահանությունը, աքսորն ու սպանությունը տիրազուրկ դարձրին նրանց ունեցվածքը և հեշտացրին դրանց բռնագրավման ու յուրացման գործը։ 1922 թ. սեպտեմբերին Զմյուռնիայի հայերի և հույների կոտորածից և քաղաքի հրդեհից հետո, քեմալականները ծրագրել էին նույնը կրկնել նաև Կ.Պոլսում։ Թեև դաշնակից երկրների զինված ուժերը կանխեցին քրիստոնյաների տեղահանությունն ու կոտորածը, սակայն Անկարայի կառավարությունը հաստատուն մնալով Կ․Պոլսի քրիստոնյաներին տեղահանելու իր որոշման մեջ՝ այնպիսի վիճակ ստեղծեց քաղաքում, որը հայերին և հույներին ստիպեց կամավոր թողնել քաղաքը և հեռանալ։ Նրանց փախուստից հետո, քեմալական իշխանությունների ընդունած օրենքների և հրահանգների գործադրումը հնարավորություն տվեց ամբողջապես տիրանալու պոլսահայերից մնացած ողջ ունեցվածքին։

    Բանալի բառերպոլսահայեր երիտթուրքական իշխանություններ ունեզրկում բռնագրավում քեմալականներ տնտեսության թրքացում

    Բեռնել
  • Մարիամ Հովսեփյան - «Ճակատամարտը» Խորհրդային Հայաստանում գաղթականների խնդիրների մասին (1920-1924 թթ.)
    14 Էջ | 135-149 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.135-149 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2024-01-20 | Գրախոսվել է՝ 2024-01-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Պատմություն

    1918 թ. հոկտեմբերի 30-ին կնքված Մուդրոսի զինադադարից հետո Կ. Պոլսի «Ճակատամարտ» օրաթերթը 1920–1924 թթ. հանգամանորեն անդրադարձել է Խորհրդային Հայաստանում ապաստանած արևմտահայ գաղթականների կացությանը, հիմնախնդիրներին և պետական կառույցների կողմից նրանց ապրելակերպի բարելավմանը միտված աշխատանքներին։ Այդ նյութերը վկայում էին, որ տարագիրների կենսապայմաններն աստիճանաբար կարգավորվում էին։ Թերթը կարևորում էր այն, որ Խորհրդային Հայաստանում ապրող հայությանն այլևս չէր սպառնում ցեղասպանվելու վտանգը։ «Ճակատամարտն» առաջնահերթ էր համարում Հայկական հարցի զարգացումներին անդրադառնալը, քանի որ այդ թեման հայ տարագիրների մտահոգությունների կենտրոնում էր։ Պարբերականը ներկայացնում էր թուրքական իշխանությունների գործադրած ջանքերը՝ Հայկական հարցը միջազգային հարաբերությունների ասպարեզից հանելու համար։ Լուսաբանվում էր Հայկական հարցին առնչվող միջազգային խորհրդաժողովների ընթացքը։ Թերթի խմբագրակազմը գտնում էր, որ սփյուռքում անհրաժեշտ է համախմբվել ազգային դիմագիծը պահելու և Խորհրդային Հայաստանին աջակցելու ծրագրերի շուրջ։ Խորհրդային Հայաստանում, ըստ պարբերականի հրապարակումների, գնահատելի աշխատանք էր տարվում երկրի վերաշինության գործում, որին օգտակար էին լինում արևմտահայ գաղթականները։ «Ճակատամարտի» աշխատակիցներն օբյեկտիվ պատկերացում էին տալիս նաև խորհրդային բռնաճնշումների մասին։ Նրանք գրում էին, որ Խորհրդային Հայաստանում գաղթականներին տեղ տալու համար նրանցից պահանջում էին դավանել համայնավարական գաղափարներ և ապրել միակուսակցական համակարգի պայմաններում։ Լրագիրը կարևորում էր արևմտահայ գաղթականների ինտեգրումը խորհրդահայ նոր իրականության մեջ։ Բացի այդ՝ խմբագրակազմը վստահ էր, որ Խորհրդային Հայաստանում կամ որևէ այլ երկրում հայտնված հայրենազրկված, ցեղասպանությունը վերապրած գաղթականները և նրանց ժառանգներն իրենց հոգիներում վառ էին պահելու պահանջատիրության ջահը։

    Բանալի բառեր«Ճակատամարտ» օրաթերթ Հայկական հարց Արևմտյան Հայաստան Խորհրդային Հայաստան Սևրի պայմանագիր Լոզանի պայմանագիր հայ գաղթականներ

    Բեռնել
  • Նաիրա Համբարձումյան - Écriture féminine ֆենոմենը և պոետական լեզվի համակարգումը արեվմտահայ կին հեղինակների քերթվածներում
    22 Էջ | 150-172 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.150-172 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-08-21 | Գրախոսվել է՝ 2024-08-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Բանասիրություն

    1960-ական թվականներից մեծ է հետաքրքրությունը կնոջական գրականություն ֆենոմենի նկատմամբ: Ուսումնասիրության նպատակն է՝ արևմտահայ կին հեղինակների երկերի պոետիկայի առանձնահատկությունների օրինակով ուսումնասիրել կնոջական գրականություն ֆենոմենի առանձնահատկությունները, վերարժևորել ոչ միայն 19-րդ դարի երկրորդ կեսի արևմտահայ կին հեղինակների՝ կանանց ազատագրության հիմնախնդիրի շուրջ ունեցած փոխառնչություններն ու վերաբերմունքը, այլև ֆրանսիացի փիլիսոփա Հելեն Սիքսուի առաջադրած écriture féminine գաղափարը: Ուսումնասիրության խնդիրն է՝ արևմտահայ կին հեղինակների քերթվածները քննել ոչ միայն կին-սուբյեկտ և ներկայություն-հոգեվիճակ-տրամադրություն-լեզու քառաստիճան իմաստաբանական և գաղափարաբովանդակային հայեցակարգերը, այլև բանաստեղծության իրադարձականության վերլուծության տիրույթները։ Ուսումնասիրության արդիականությունը պայմանավորված է ուսումնասիրվող նյութի միջգիտակարգայնությամբ, ըստ որի՝ այն վերլուծվել է գրականագիտության, լեզվաբանության և փիլիսոփայության միջև փոխադարձ կապերի և առնչությունների համատեքստում՝ գրականագիտական, լեզվաբանական, պատմահամեմատական համադրական և ֆենոմենոլոգիական մեթոդների կիրառմամբ: Այսօրինակ վերլուծություն կատարվում է առաջին անգամ: Այն կարևոր է և արդիական ոչ միայն միջգիտակարգայնության, այլև հայագիտության մեջ կանանց հիմնախնդրի վերլուծության տեսանկյունից։

    Բանալի բառերՀելեն Սիքսու écriture feminine կին-սուբյեկտ լեզու-համակարգ լեզու-կեցության տուն ներկայություն-հոգեվիճակ-տրամադրություն գինոքննադատություն։

    Բեռնել
  • Հռիփսիմե Օհանյան - Քաղաքավարության որոշ դրսևորումները բանավոր խոսքում որպես հաղորդակցության կարևորագույն բաղադրիչ
    17 Էջ | 173-190 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.173-190 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2024-06-18 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Բանասիրություն

    Սույն հոդվածը քննության է առնում քաղաքավարության մի շարք դրույթներ՝ որպես բանավոր հաղորդակցության անքակտելի մաս, որը հատուկ է ինչպես հայ ժողովրդի, այնպես էլ քաղաքակիրթ ցանկացած ժողովրդի լեզվամտածողությանը։ Քաղաքավարության մի շարք դրսևորումների քննությունը բանավոր խոսքում իրականացվել է վերջիններս դասակարգելով ըստ խմբերի, ինչպես օրինակ, ողջույնի և հրաժեշտի, ներողություն խնդրելու, խրախուսելու և գոտեպնդելու, հարցեր տալու և հարցադրումներ կատարելու և այլն։ Քննության ընթացքում վեր են հանվել լեզվական միջոցների գործաբանական առանձնահատկությունները, ինչպես նաև հայ և օտար մշակույթներում դրանց տարբեր դրսևորումները։ Այս հոդվածում ուսումնասիրվել են նաև քաղաքավարության բարձր աստիճանի դրսևորումները, պարտադրանքի նվազեցումը, անուղղակիությունը, հաղորդակցության մասնակիցների սոցիալական մեծ կամ փոքր տարբերությունը, տարիքի առանձնահատկությունները, խոսքի կառուցման ուղղակի դրսևորումները և այլն։ Անշուշտ քննվել են նաև լեզվամտածողության, մշակույթի և համատեքստի դերն ու կարևորությունը հաղորդակցության պահին։ Քննության արդյունքում բացահայտվել է, որ քաղաքավարությունը հանդիսանում է հաղորդակցության կարևորագույն բաղադրիչ։ Իրականում գոյություն չունեն շատ կամ քիչ քաղաքավարի ժողովուրդներ: Յուրաքանչյուր ժողովուրդ յուրովի է քաղաքավարի: Սույն հոդվածում քննելով քաղաքավարության որոշ դրսևորումներ՝ անդրադարձ է արվել նաև դրանց առանձնահատկություններին և կարևորությանը միջմշակութային հաղորդակցության շրջանակներում՝ զուգահեռաբար հենվելով այդ դրսևորումների հայերեն և իսպաներեն, ինչպես նաև տարբեր մշակույթներ բնորոշող օրինակների վրա։ Մշակույթը բացահայտում է հաղորդակցության կոդավորման, այն փոխանցելու և մեկնաբանելու ձևերը: Միջմշակութային հաղորդակցությունը իր տեղն է գտել այնպիսի սոցիալական գիտությունների շարքում, ինչպիսիք են մշակութային ուսումնասիրությունները, լեզվաբանությունը, հոգեբանությունը և հաղորդակցական հմտությունները։

    Բանալի բառերքաղաքավարություն հաղորդակցություն լեզու միջմշակութային հաղորդակցություն քաղաքավարության ձևեր հանրալեզվաբանություն գործաբանություն

    Բեռնել
  • Նաիրի Գալստանյան - Սերգեյ Փարաջանովի հայկական պարադոքսը
    13 Էջ | 191-204 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.191-204 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-06-01 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-07 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Արվեստագիտություն

    Համաձայն մի պատմության, որը պատմում էր Սերգեյ Փարաջանովը, ինքը ծնվել է ոչ թե 1924 թվականի հունվարին, ինչպես համարում են, այլ 1923 թ. նոյեմբերին: Հայրը, ըստ նրա, այնքան է ուրախացել, որ վերջապես որդի է ունեցել, որ ուրախությունից մի քանի շաբաթ խնջույք է արել:Հետևաբար, ըստ այս հորինված կամ իրական վարկածի, Փարաջանովի 100-ամյակը զարմանալիորեն համընկնում է հայ կինոյի 100-ամյակի հետ, որը նշվեց Երևանում, 2023 թ. նոյեմբերին, ինչի առիթով էլ գրվել է այս հոդվածը:Փարաջանովի՝ «հայ կինոռեժիսոր» (Armenian filmmaker) ձևակերպումը խնդրահարույց է Արևմուտքում, որտեղ հաճախ ասվում է ոչ թե «հայ», այլ «ծագումով հայ» կինոռեժիսոր: Երբեմն նաև նա ներկայացվում է որպես «վրացի», «ռուս» կամ «խորհրդային» արվեստագետ:Փարաջանովի ստեղծագործական ամբողջությունն ընդգրկված է մեկ ընդհանուր պարադոքսի մեջ, որը կարելի է բնորոշել որպես պայմանական սահմանագծից այս կամ այն կողմ ազատ և անսպասելիորեն անցնելու յուրահատուկ ճկունություն: Դա վերաբերում է նաև իմաստաբանական (սեմանտիկ) սահմանագծին և սահմանմանը:«Նռան գույնը» ֆիլմում այս սկզբունքը տեսականորեն և տեսանելիորեն խտացված է: Անգամ որոշ կինոքննադատներ համարել են, որ «Նռան գույնը» բնավ ֆիլմ չէ, քանի որ այն խախտում է կինոյի էությունը որպես «շարժում»: Այսպիսով, Փարաջանովին որպես «հայ կինոռեժիսոր» բնութագրության երկու բառերն էլ խնդրահարույց դարձան, մինչդեռ երկուսն էլ ճշգրիտ են: Այսինքն` պարադոքսի էությունը նրա մեջ է, որ Փարաջանովին հաջողվում է գտնվել սահմանագծի հակադիր կողմերում միաժամանակ:

    Բանալի բառերՓարաջանով կինո հայ կինոռեժիսոր պարադոքս իդիոտ Գոդար Պազոլինի

    Բեռնել
  • Նաիրա Համբարձումյան - «Գրականության տեսություններ և գեղագիտություն» դասագիրքը որպես ժամանակակից նավիգատոր
    4 Էջ | 205-209 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.205-209 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-06-15 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Արմեն Կարապետյան - Պետականության վերականգնման գաղափարի արծարծումները հայոց պետականության հոլովույթում
    3 Էջ | 210-213 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.210-213 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2024-05-24 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-07 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Գարեգին Զաքոյան - Կիրքի ակորդեոնը՝ Նակով Հովնաթանյանին
    6 Էջ | 214-220 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2024.2.214-220 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-05-20 | Գրախոսվել է՝ 2024-06-15 | Ընդունվել տպագրության՝ 2024-08-30

    Տպագրված է 2024 N 2 (35) / Հոբելյաններ

    Բեռնել
  • Գևորգ Ստեփանյան - Հայկական տեղանունների և քարտեզների յուրացման ու նենգափոխման գաղափարաքաղաքական միտումները որպես «Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի բաղադրիչներ
    15 Էջ | 5-20 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.5-20 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-03-13 | Գրախոսվել է՝ 2025-03-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Պատմություն

    Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի մարտավարության բաղադրիչ մասն է կազմում նաև Արևելյան Այսրկովկասի և բռնազավթված ի բնե հայկական տարածքների հայակերտ տեղանունների թյուրքացումը, տեղագրական ու պատմական քարտեզների կեղծումը, գործընթաց, որ տակավին սկսվել էր արհեստածին «Ադրբեջան» կազմավորման ժամանակներից: Հայկական տեղանունների միտումնավոր խեղաթյուրումը, դրանց ամեն կերպ թյուրքական հնչողություն տալը նպատակ ունի «ապացուցելու» զավթված տարածքների թյուրք-ադրբեջանական պատկանելության առասպելի «իսկությունը»: Այս նենգամիտ քաղաքականության հետևանքով հայկական տեղանունները, ենթարկվելով թուրքերենի արտասանական առանձնահատկություններին, կրեցին համապատասխան փոփոխություններ, որ ռազմավարական և ժողովրդագրական տեսակետից Հայաստանի համար հղի է լուրջ վտանգներով:

    Բանալի բառեր«Մեծ Ադրբեջան» Արևելյան Այսրկովկաս համաթյուրքականություն կեղծարարություն տեղանուն քարտեզ տոպոցիդ

    Բեռնել
  • Արմեն Մարուքյան - Օսմանյան կայսրությունում հայերի և Իրաքում եզդիների ցեղասպանությունների հետեվանքների և դատապարտման աստիճանների համեմատական վերլուծություն
    20 Էջ | 21-41 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.21-41 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-03-13 | Գրախոսվել է՝ 2025-03-28 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Պատմություն

    Ամփոփելով երկու հանցագործությունների դադարեցման նպատակով միջազգային միջամտության արդյունավետության, այդ հանցագործությունների հետևանքների և դատապարտման աստիճանի գնահատման հա-մեմատական վերլուծությունը, կարող ենք արձանագրել, որ բազմաթիվ ընդհանրությունների հետ մեկտեղ առանձնանում են հետևյալ էական տարբերությունները. 1. Օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով պայմանավորված Իրաքի Սինջար շրջանում եզդիների նկատմամբ «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման կողմից կատարվող հանցագործությունները դադարեցնելու նպատակով միջազգային հանրության միջամտությունն ավելի նպատակային և արդյունավետ էր, քան թուրքական իշխանությունների կողմից Օսմանյան կայսրությունում իրագործված Հայոց ցեղասպանության իրականացման ընթացքում։ 2. Ցեղասպանությունից հետո հայերը զրկվեցին իրենց հայրենիք՝ Արեւմտյան Հայաստան վերադառնալու իրավունքից, իսկ եզդի բնակչության մի մասը ահաբեկիչների հեռանալուց հետո հնարավորություն ունեցավ վերադառնալ հայրենի բնակավայրեր: Բացի այդ, ցեղասպանությունից հետո հայ ժողովուրդն անհամեմատ ավելի մեծ ժողովրդագրական կորուստներ կրեց և ավելի ծանր հետևանքների առաջ կանգնեց, քան ահաբեկչական խմբավորման հանցագործություններից տուժած եզդի ժողովուրդը։ 3. Հայոց ցեղասպանության փաստը ճանաչվել և արձանագրվել է թուրքական ռազմական դատարանների կողմից, մինչդեռ Սինջարի եզդիների նկատմամբ կատարված հանցագործությունները դեռևս վերջնական իրավական գնահատական չեն ստացել։ Եզդիների դեմ կատարված հան-ցագործությունների իրավական որակումը բարդանում է նրանով, որ դրանք իրականացվել են ոչ թե պետական իշխանությունների, այլ ահաբեկչական խմբավորման կողմից։ 4. Ի տարբերություն ահաբեկիչների հանցագործություններին մասնակցած մահմեդական արաբների դեմ եզդիական խմբերի վրեժխնդրության դեպքերի, «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում ոչ թե հայերի ցեղասպանությանը մասնակցած սովորական թուրքեր կամ մահմեդականներ էին պատժվում, այլ այդ հանցագործության գլխավոր կազմակերպիչները, որոնց թուրքական ռազմական ատյանները հեռակա կարգով դատապարտել էին մահվան:

    Բանալի բառերՀայոց ցեղասպանություն Օսմանյան կայսրություն եզդիների ցեղասպանություն Իրաքի Սինջար շրջան միջազգային միջամտություն հանցագործությունների հետևանքներ դատապարտվածության աստիճան

    Բեռնել
  • Արծվի Բախչինյան - Հայկական հիշատակումները «Պատվելի Ժոզեֆ Վոլֆի ճանապարհորդությունները և արկածները» գրքում
    16 Էջ | 42-58 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.42-58 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-02-21 | Գրախոսվել է՝ 2025-03-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Պատմություն

    Գերմանա-հրեական ծագումով բրիտանացի միսիոներ Ջոզեֆ Վոլֆը (1795–1862) Արևելք կատարած իր ուղևորություններն ամփոփել է վեց հատորներում, որոնցում առատ տեղեկություններ է տալիս հայության մասին։ Սույն հոդվածը ներկայացնում է նրա վերջին հատորը՝ «Պատվելի Ջոզեֆ Վոլֆի ճանապարհորդությունները և արկածները» (1860–1861), որը, կազմելով նրա ինքնակենսագրական հուշերը և 1821–1845 թթ. ուղևորությունների հանրագումարը՝ նույնպես հարուստ է հայոց մասին վկայություններով։ Դրանք վերաբերում են հայերին ոչ միայն իրենց հայրենիքում, այլև տարբեր տարածաշրջաններում ու երկրներում (Օսմանյան կայսրություն, Պարսկաստան, Լիբանան, Սիրիա, Իրաք, Աֆղանստան, Հնդկաստան և այլն)։ Իր ուղևորությունների ընթացքում Վոլֆը հաճախ է հյուրընկալվել հայկական վանքերում, հիմնականում իջևանել է հայերի տներում, ինչն ընդլայնել է նրա գիտելիքները հայոց մասին։ Միսիոներ հեղինակը տեղեկություններ է հաղորդել թե՛ իր հանդիպած սովորական հայ բնակիչների, թե՛ ժամանակի աչքի ընկնող մի քանի հայերի մասին՝ հոգևոր թե աշխարհիկ։ Հայոց պատմության և մշակույթի իր քաջիմացությամբ նա երբեմն պատմական անդրադարձներ է կատարել՝ հեռավոր և մոտ ժամանակաշրջանների վերաբերյալ։ Ջոզեֆ Վոլֆի վերջին ուղեգրություն-ինքնակենսագրությունն արժեքավոր աղբյուր է՝ XIX դարի առաջին կեսի հայերի պատմության և ամենօրյա կյանքի, ինչպես նաև հայերի մեջ արևմտյան միսիոներների գործունեության ուսումնասիրման համար։

    Բանալի բառերՋոզեֆ Վոլֆ ուղեգրություն միսիոներ Մերձավոր Արևելքի հայեր Երուսաղեմ Սիրիա Պարսկաստան

    Բեռնել
  • Մարինե Հարությունյան - Արցախի կրթական կյանքի արտացոլումը «Մշակ» թերթի էջերում (XX դարի սկիզբ)
    19 Էջ | 59-78 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.59-78 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-02-24 | Գրախոսվել է՝ 2025-02-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Պատմություն

    XX դարի սկզբներին Արևելյան Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական կացությունը շարունակում էր մնալ ծանր: Կովկասում հաստատված գոլիցինյան ռեժիմը ուժեղացրեց հայահալած քաղաքականությունը: Խիստ վերահսկողության տակ դրվեց հայկական պարբերական մամուլը: Հայկական դպրոցների մեծ մասը շարունակում էր մնալ փակված: Էջմիածնի Սինոդի տեղեկագրի համաձայն՝ ամբողջ Արցախի թեմում 1903–1905 թթ. փակվող դպրոցների քանակը հասնում էր 25-ի: Սակայն հայկական մշակույթի ու կրթական օջախների նկատմամբ ցարական կառավարության ճնշումները չէին ընկճել հայերին: Նման պայմաններում նրանց մեջ ավելի էին ուժեղացել քաղաքական ու ազգային ինքնագիտակցությունն ու հայրենասիրության ոգին, ազգապահպանման ձգտումները: Որոշ մասնավոր դպրոցներ գաղտնի շարունակում էին իրենց գործունեությունը: Արցախում երեխաների հետ դասընթացները հիմնականում իրականացվում էին տնային պայմաններում: Արցախի թեմում հայկական դպրոցները վերաբացվեցին 1905–1906 թթ. ուսումնական տարում: Հոդվածում լուսաբանվում են Արցախի կրթական կյանքի զարգացմանը խոչընդոտող հանգամանքները (կապված 1903 թ. հունիսի 12-ի եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին օրենքի, 1905–1907 թթ. հայ-թաթարական ընդհարումների հետ), առանձին ուսուցիչների գործունեությունը: Արժևորվել է առանձին անհատների բարեգործական գործունեությունը՝ ըստ «Մշակ» թերթի նյութերի:

    Բանալի բառերեկեղեցական-ծխական դպրոց թեմական դպրոց ռեալական դպրոց Կովկաս Գետաշեն Գանձասար Արցախ:

    Բեռնել
  • Իսկուհի Ավանեսյան - Արցախի բնակավայրերն ու ենթակառուցվածքները Ադրբեջանական ագրեսիայի թիրախում 2020 թ․ պատերազմի օրերին
    12 Էջ | 79-91 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.79-91 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-02-14 | Գրախոսվել է՝ 2025-02-24 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Պատմություն

    Մարդկության և իրավահավասարության դեմ ուղղված հանցագործությունները շարունակում են սպառնալիք մնալ աշխարհի խաղաղությանն ու անվտանգությանը։ Նման հանցագործություններն ի հայտ եկան նաև 2020 թ․ Արցախի դեմ Ադրբեջանի վարած պատերազմական գործո-ղությունների ընթացքում։ 44-օրյա պատերազմը, որն ուղեկցվում էր Ադրբեջանի կողմից միջազգային իրավունքների լայնածավալ խախտումներով, քաղաքացիական ենթակառուցվածքների և մշակութային հուշարձանների միտումնավոր թիրախավորմամբ, արգելված զինատեսակների կիրառմամբ և պատերազմական այլ հանցագործություններով, հանգեցրեց հազարավոր զոհերի և տասնյակ հազարավոր վիրավորների, տեղահանումների և ավերածությունների։ Պատերազմի հետևանքով Արցախի մի շարք շրջաններ ենթարկվեցին էթնիկ զտման, իսկ բնակչությունը դարձավ Ադրբեջանի կողմից իրականացված ռազմական հանցագործությունների և զանգվածային ոճրագործությունների զոհ: Սույն հոդվածը նպատակ ունի վերհանելու 2020 թ․ պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանի զինված ուժերի հանցագործությունները՝ Արցախի Հանրապետության բնակավայրերն ու ենթակառուցվածքները նպատակային և կանխամտածված թիրախավորումը։ Կատարված ուսումնասիրությունները վկայում վկայում են, որ մեզ հետաքրքող ժամանակահատվածում տարբեր շրջանների քաղաքացիական կառույցներ, բնակելի թաղամասեր, տներ հայտնաբերելու, թիրախավորելու և ոչնչացնելու, ինչպես նաև խաղաղ բնակչության շրջանում վախի մթնոլորտ ստեղծելու նպատակով Ադրբեջանը կիրառել է ունեցած բոլոր զինատեսակները, այդ թվում արգելված տեսակներ։ Կարելի է պնդել, որ Ադրբեջանի զինված ուժերի միտումնավոր և պարբերաբար հարվածումը քաղաքացիական ենթակառուցվածքների առանցքային օբյեկտներին (էլեկտրականության, կապի, գազի և ջրամատակարարման համակարգեր, կամուրջներ, սննդի պահեստներ և այլն) նպատակ ուներ տասնյակ հազարավոր խաղաղ բնակիչների զրկել կյանքի տարրական պայմաններից և հետագա գոյատևման միջոցներից: Ադրբեջանի ռազմական հանցագործություններն ունեցել են համակարգված բնույթ և դրա հիմքում ընկած է եղել նաև խաղաղ բնակչությանն իրենց տներից պարտադրաբար հեռացնելու որոշում:

    Բանալի բառերպատերազմ բնակավայրեր ենթակառուցվածքներ հրետակոծություններ օդային հարձակում արգելված զենքեր միջազգային իրավունք:

    Բեռնել
  • Տարոն Հակոբյան - Քաղաքական գործընթացներն Արցախում (1986–1991 թթ.)
    14 Էջ | 92-106 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.92-106 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2024-04-26 | Գրախոսվել է՝ 2024-05-12 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Պատմություն

    Սույն հոդվածում ներկայացվում են 1986–1991 թթ. Արցախում տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացները՝ հատկապես կարևորվել են Արցախյան շարժման նոր փուլի համատեքստում ստեղծված ընդհատակյա և ոչ ընդհատակյա կազմակերպությունների դերն ու նշանակությունը: Իրադարձությունների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ շարժման նոր փուլը զարթոնք ապրեց ազգային նկարագիր ունեցող երիտասարդության և մտավորականության ջանքերի շնորհիվ: Հետագայում շարժման մեջ ձևավորվեց երկու հակառակ քաղաքական ուղղություն, որոնց պայքարը իր բացասական ազդեցությունը թողեց ազատագրական պայքարի որակի վրա: Քաղաքական պայքարի փոփոխության արդյունքում փորձ կատարվեց համախմբել քաղաքական ուժերին, սակայն Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) Հանրապետության (ԼՂՀ) հռչակումից հետո տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացները ապացուցեցին հակառակը: Ներքաղաքական խմորումները ավելի ակնհայտ դարձան 1992 թ. հունվարի 6–7-ը ԼՂՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի (ԳԽ) նախագահի ընտրությունների ժամանակ, երբ բացահայտ երևաց երկու հակոտնյա քաղաքական ուժերի պայքարը: Իշխանության եկած ուժերին հաջողվեց պահպանել ներքաղաքական կայունությունը, դրսևորել քաղաքական կամք, որի արդյունքում երկիրը ժամանակավորապես դուրս եկավ ստեղծված իրավիճակից:

    Բանալի բառերԱրցախ արցախյան շարժում քաղաքական գործընթացներ Գերագույն խորհուրդ կոորդինացիոն խորհուրդ Իգոր Մուրադյան Հակոբ Խաչատրյան

    Բեռնել
  • Համո Սուքիասյան , Գագիկ Ժամհարյան - Վերակառուցման ժամանակաշրջանի խորհրդային առօրեականության արտացոլումը «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրում
    14 Էջ | 107-121 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.107-121 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-04-21 | Գրախոսվել է՝ 2025-04-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Պատմություն

    1985 թ. գարնանը ԽՍՀՄ-ում սկիզբ առած համալիր բարեփոխումները ստացան «Վերակառուցում» հավաքական անվանումը: Հանրային կյանքի բոլոր ոլորտներում հրապարակայնությունը հռչակվեց որպես գործունեության առանցքային սկզբունք: Հրապարակայնության քաղաքականությամբ հռչակված ազատականությունը Վերակառուցման տարիներին խթանեց նաև մամուլում խորհրդային հասարակության համար արգելված թեմաների արծարծումը։ Վերակառուցման քաղաքականության հետևանքով ստեղծված հարաբերական ազատության պայմաններում Խորհրդային Հայաստանում աշխուժացավ հասարակական կյանքը, ակտիվ գործելու հնարավորություն ստացան տարբեր խմբեր ու խմբակներ: Վերակառուցման տարիներին Հայաստանում ծավալվող իրադարձություններն իրենց ազդեցությունը թողեցին մամուլի հրապարակումների թեմատիկայի վրա: Քննադատությունը, սոցիալիստական անցյալը, ներկան ու գալիքը գնահատելու հրապարակախոսական նախաձեռնությունները մամուլում դարձան առավել առարկայական ու հասցեական: Արդյունքում՝ «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրի 1985–1988 թթ. համարներում մեծ քանակ են կազմում Խորհրդային Հայաստանի առօրյան արտացոլող սոցիալական, կենցաղային ուղղվածության հրապարակումները: 1988–1991 թթ. Հայաստանում տեղի ունեցած բախտորոշ իրադարձությունները (Ղարաբաղյան շարժում, ավերիչ երկրաշարժ, անկախության վերականգնում) կտրուկ փոխեցին բնակչության առօրյան, որն սկսեց ընթանալ աղետի բերած հոգեբանական ցնցումների հաղթահարման, ազգային հիմ-նախնդիրների շուրջ հանրային համախմբման և սոցիալ–տնտեսական մարտահրավերներին դիմակայելու տրամաբանությամբ: Այս ամենի հետևանքով «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագրում սկսում է գերակշռել համազգային նշանակության քաղաքական և տնտեսական խնդիրների լուսաբանումը:

    Բանալի բառերԽորհրդային Հայաստան Վերակառուցում «Հայաստանի աշխատավորուհի» խորհրդային հասարակություն առօրյա կյանք ընտանիք ամսագիր

    Բեռնել
  • Հենրիկ Բախչինյան - Փոխաբերությունը վաղ միջնադարյան հայ բանաստեղծության մեջ
    20 Էջ | 122-142 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.122-142 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-04-05 | Գրախոսվել է՝ 2025-04-15 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Բանասիրություն

    Ոսկեդարից մինչև Գրիգոր Նարեկացու հայտնությունը հայ հոգևոր, անհատական բանաստեղծության բնագավառում կենսունակ է եղել հատկապես օրհներգը (շարական): Այն պաշտոնական-ծիսական երգ-բանաստեղծություն է՝ իր արարողական գործառույթով, ինչը ենթադրում է խոսքարվեստի ու երաժշտարվեստի տարրերի կիրառում՝ պաշտամունքին ի նպաստ: Օրհներգերի առաջին հեղինակներն են V դարի հայ ազգային-քրիստոնեական մշակույթի և դպրության հիմնադիրներ Մեսրոպ Մաշտոցը և Սահակ Պարթևը: Նրանց երգային ժառանգությունն ըստ ամենայնի համալրել են նրանց կրտսեր աշակերտներ Մովսես Խորենացին, Հովհան Մանդակունին և Ստեփանոս Սյունեցին (1-ին): Վերջիններիս գործն էլ շարունակել են VII–VIII դարերի շարականագիրները, մասնավորապես` Կոմիտաս Աղցեցին, Սահակ Ձորոփորեցին, Հովհան Օձնեցին և առաջին հայ բանաստեղծուհի Սահակդուխտը։ Առաջին հայ օրհներգուները Սուրբ Երրորդության Անձերին, Աստվածամորը, քրիստոնեական սրբություններն ու սրբերին բնութագրելիս ու գովերգելիս, իրենց խոսքն առավել պատկերավոր և ազդեցիկ դարձնելու ձգտումով, կիրառել են հատկապես այլաբերության հիմնական տեսակը հանդիսացող փոխաբերությունը: Օրհներգերում կիրառված հոգևոր բնույթի փոխաբերությունները հիմնականում բխել են աստվածաշնչյան գրքերից և դրանց մեկնություններից, տարաձևվել են և տեղի տվել նաև ինքնաստեղծ փոխաբերությունների: Հոդվածում ներկայացված են V–VIII դդ. հայ հոգևոր բանաստեղծության մեջ հանդիպող՝ Սուրբ երրորդության Անձերին, Մարիամ Աստվածածնին և Հովհաննես Մկրտչին տրված փոխաբերությունները՝ Լոյս, Աղբիւր, Ճառագայթ, Արեգակ, Սէր, Մարդասէր, Կեանք, Կենարար, Աղբիւր անմահութեան, Գանձ կենաց, կենսատու Պտուղ, Հաց կենաց, Ճանապարհ, Թա-գաւոր, Գաւազան, Դատաւոր, Բժիշկ, Հովիւ, Նաւապետ, Փեսայ, Եկեղեցի, Մշակ-Այգեգործ, Որթ, Վէմ, Աղաւնի, Ցօղ երկնային, Երկինք պայծառ, Ամպ լուսեղէն, Մորենի անկէզ և այլն։ Բոլոր այս փոխաբերությունները հետագայում կայուն հիմք են հանդիսացել Գրիգոր Նարեկացու հոգևոր խորհրդաբանության համար։

    Բանալի բառերհայ գրականություն միջնադարյան հոգևոր բանաստեղծություն փոխաբերություն Աստվածաշունչ Քրիստոս Մեսրոպ Մաշտոց Մովսես Խորենացի

    Բեռնել
  • Անուշ Ապրեսյան - Բնագիր, մեկնություն, թարգմանություն. Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» երկը
    12 Էջ | 143-155 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.143-155 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-29 | Գրախոսվել է՝ 2024-12-10 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Բանասիրություն

    Հոդվածը նվիրված է Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» երկի՝ առավել հայտնի երկու աշխարհաբար թարգմանությունների քննությանը: «Մատեան»-ի՝ Մկրտիչ Խերանյանի և Վազգեն Գևորգյանի թարգմանությունների օրինակով փորձ է արվում ուսումնասիրել, թե ինչպես են թարգմանիչներն ընկալել և ժամանակակից հայերենով մեկնաբանել ու վերարտադրել միջնադարյան երկը, ինչ խնդիրներ է բնագիրը դրել թարգմանչի առաջ, և դրանց լուծման ինչ մեթոդներ ու եղանակներ են ընտրվել: Սույն աշխատանքով նշված թարգմանությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է ընձեռում ինչպես գնահատելու և արժևորելու թարգմանիչների կարևոր ու դժվարին աշխատանքը, այնպես էլ՝ վերհանելու և շեշտելու թարգմանական այն խնդիրներն ու առանձնահատկությունները, որոնք անհրաժեշտ են ապագայում «Մատեան»-ի նոր և ավելի կատարյալ թարգմանություններ ունենալու համար:«Մատեան»-ը ճիշտ ընկալելու, ընթերցողի առաջ մեկնելու ու թարգմանիչների կատարած աշխատանքը գնահատելու գործում մեծապես օգնում են մեկնությունները: Գրիգոր Նարեկացուն հասկանալու համար XIII–XIX դարերից սկսած ստեղծվել են մեկնությունները: «Մատեան»-ի թարգմանությունների քննությունից, ինչպես նաև թարգմանիչների վկայություններից ակնհայտ է, որ իրենք անդրադարձ են կատարել մեկնություններին, ինչպես նաև ինքնուրույն, հենց թարգմանության ընթացքում յուրովի մեկնություններ իրականացրել: Եվ քանի որ միջնադարյան մեկնիչները և ապա՝ նաև Հ. պատրիարք Նալյանն ու Գ. Ավետիքյանը սկզբունքային նպատակադրությամբ առաջադրել են բնագրի մեկնության հարցը, հետևաբար մեր քննության մեջ անդրադարձել ենք նաև բնագրի, դրա տարատեսակ մեկնությունների ու թարգմանությունների վերլուծությանը

    Բանալի բառերԳրիգոր Նարեկացի «Մատեան ողբերգութեան» բնագիր թարգմանական խնդիրներ մեկնություն համատեքստ միջնադարյան մտածողություն

    Բեռնել
  • Աննա Ասատրյան - Արշակ Չոպանյանը և «Անահիտ» հանդեսը՝ կոմիտասագիտության ակունքներում
    17 Էջ | 156-173 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.156-173 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-03-15 | Գրախոսվել է՝ 2025-03-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Արվեստագիտություն

    Բացառիկ է հայ գրող, քննադատ, բանասեր, լրագրող և հասարակական գործիչ Արշակ Չոպանյանի (1872–1954) դերը Կոմիտասի ստեղծագործական ճակատագրում, ծանրակշիռ նրա ներդրումը՝ կոմիտասագիտության ձևավորման գործում։ Կոմիտասի և Ա․ Չոպանյանի ծանոթությունը տեղի ունեցավ Փարիզում՝ 1901 թվականի հուլիսին և շարունակվեց մինչև Կոմիտասի մահը։ Ա. Չոպանյանը ոչ միայն բարձր է գնահատել Կոմիտասի տաղանդն ու նրա կատարած գործը, այլև կարևորել նրա գործունեության համար նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու անհրաժեշտությունը՝ այդ ուղղությամբ կատարելով բազմաթիվ գործնական քայլեր: 1898-ին Փարիզում իր ստեղծած «Անահիտ» գրական, գեղարվեստական, հասարակական հանդեսում և ժամանակի պարբերական մամուլում (այդ թվում՝ «Բիւզանդիոն» (Կ. Պոլիս), «Հայաստանի կոչնակ» (Նյու Յորք) և այլն) հրատարակած իր հոդվածներում Չոպանյանն արժևորել է Կոմիտասի գործունեությունը և նպաստել նրա ստեղծագործության պրոպագանդմանը: «Անահիտ»-ի էջերում Ա. Չոպանյանը մի կողմից՝ ներկայացրել է Փարիզում և Ժնևում Կոմիտասի ծավալած համերգային գործունեության լիարժեք համայնապատկերը, տպագրել տարբեր երաժիշտների կողմից Կոմիտասին նվիրված հոդվածներն ու գնահատականները, էջեր հատկացրել հուշագրություններին, մյուս կողմից՝ հրատարակել Կոմիտասի երաժշտագիտական ուսումնասիրությունները և գրական ժառանգության էջերից մեկը՝ Կոմիտասի ինքնակենսագրությունը: Ա. Չոպանյանի կոմիտասականը ունեցել է նաև կիրառական նշանակություն. նրա առաջ քաշած մի շարք կարևոր հարցեր, այդ թվում՝ Կոմիտասին Հայաստանում յաստանում հուղարկավորելու և նրա երաժշտական ժառանգությունը հրատարակելու հարցերն իրականություն դարձան մոտ ապագայում։

    Բանալի բառերԱրշակ Չոպանյան Կոմիտաս հայ երաժշտություն «Անահիտ» հանդես Փարիզ 1901 թվական 1935 թվական

    Բեռնել
  • Ալբերտ Խառատյան - Archive for All Times։ Հայկական Հարցի և Հայոց Ցեղասպանության արխիվի տեղեկագիր Մատյան. Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքարան, հատոր Ա, Երուսաղեմ-Երևան, Լուսակն, 2024, 1038 էջ
    6 Էջ | 174-180 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.174-180 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-22 | Գրախոսվել է՝ 2024-12-10 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Վարուժան Պողոսյան - Tehmine Martoyan, The Continuation Of Genocide Policy In Smyrna (1922), Yerevan, YSU Press, 2024, 303 pages
    3 Էջ | 181-184 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.181-184 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-12-22 | Գրախոսվել է՝ 2024-12-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Աննա Ասատրյան - A Leading Figure in Armenian Byron Studies and a Tireless Researcher of Diaspora Armenian Theater: Anahit Bekaryan
    8 Էջ | 185-193 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.185-193 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-12-22 | Գրախոսվել է՝ 2024-12-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Հոբելյաններ

    Բեռնել
  • Անուշավան Զաքարյան - Հայագիտության երախտավորը. Մանուկ Խաչատուրի Աբեղյան (Ծննդյան 160-ամյակի առթիվ)
    8 Էջ | 194-202 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.1.194-202 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2025-02-20 | Գրախոսվել է՝ 2025-05-12 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-04-30

    Տպագրված է 2025 N 1 (37) / Հոբելյաններ

    Բեռնել
  • Ռուբեն Գալիչյան - Ադրբեջանցի ազգի նախկին և ներկա լեզուները
    6 Էջ | 5-11 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.5-11 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-05-22 | Գրախոսվել է՝ 2025-07-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    Ադրբեջանի Հանրապետության պատմաբանները քարոզում և պնդում են այն տեսությունը, որ Իրանի Ադրբեջան-Ատրպատական նահանգի լեզուն, որով այժմ խոսում են Իրանում, նույն լեզուն է, ինչով խոսում է Ադրբեջանի Հանրապետության ժողովուրդը: Նրանք ցանկանում են փաստել, որ երկուսն էլ նույն ցեղից են և ունեն նույն ծագումնաբանությունը, հետևաբար նույն ժողովուրդն են, ովքեր ներկայումս ապրում են երկու տարբեր երկրներում: Ելնելով այս անհիմն ենթադրությունից՝ նրանք տարածում են կեղծիք և ապատեղեկատվություն՝ ուղղված իրանական կողմին և հետամտելով նրանց անջատումը Իրանից և միացումը իրենց հանրապետության մեջ բնակվող «պատմական» եղբայրներին ու քույրերին։

    Բանալի բառերԱդրբեջան Կովկասյան Ալբանիա Հայաստան Իրան ադրբեջաներեն թուրքերեն փեհլեվի բարբառ:

    Բեռնել
  • Վահե Սարգսյան - Ուրարտուի և Ասորեստանի պայքարը Ռուսա Սարդուրորդու գահակալության տարիներին՝ ըստ Կ. Ֆ. Լեման-Հաուպտի հետազոտությունների
    19 Էջ | 12-31 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.12-31 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-07-26 | Գրախոսվել է՝ 2025-08-15 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    Հայկական լեռնաշխարհում և Հյուսիսային Միջագետքում 1898–1899 թթ. իրականացրած ճանապարհորդության ժամանակ գերմանացի արևելագետ Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը և քիմիկոս Վ. Բելքը ընդօրինակեցին Թոփուզավայի երկլեզու արձանագրությունը: Արձանագրության թարգմանությունից հետո Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտն այն իրավացիորեն վերագրեց Ռուսա Սարդուրորդուն: Սույն սկզբնաղբյուրը հետազոտողի համար առանցքային դարձավ Ք.ա. VIII դարի վերջին Ուրարտուի և Ասորեստանի միջև ծավալված իրադարձությունների վերականգնման համար: Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը Թոփուզավայի արձանագրությունում վկայված իրողություններով է պայ-մանավորում Ք.ա. 714 թ. Սարգոն II-ի արշավանքը Ուրարտու: Ուշագրավ է, որ հետազոտողը ճշգրիտ տեղորոշեց Մուծածիրի վայրը և քննելով Սար-գոն II-ի արշավանքի երթուղին, թեպետ թյուրիմացաբար, այն պատկերացրեց Վանա լճի ավազանով, սակայն արշավանքի վերջին փուլը վերականգ-նեց Ուրմիա լճի ավազանի արևմտյան շրջաններով: Ըստ էության դեռևս XX դարասկզբին Կ․Ֆ․ Լեման-Հաուպտի առաջարկած սույն տարբերակը, բացառությամբ Վանա լճի ավազան ասորեստանյան բանակի մուտքի, հանդիսանում է Սարգոն II-ի արշավանքի երթուղու ցարդ առանցքային քննարկվող վարկած:

    Բանալի բառերԹոփուզավայի արձանագրություն Ուրմիա լիճ Մանա Մուծածիր Սարգոն II Ուրզանա արշավանք:

    Բեռնել
  • Գեղամ Հովհաննիսյան - Հնչակյան գործիչ Տաշիրի (Սիմոն Հովվյան) հասարակական-քաղաքական գործունեությունը 1915–1921 թթ.
    15 Էջ | 32-47 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.32-47 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-05-22 | Գրախոսվել է՝ 2025-07-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    The First World War created a crisis within the ranks of the Hunchak Party, rendering its central administration in Paris virtually non-functional. Under these conditions, a new party leadership emerged in Tiflis, where Tashir (Simon Hovvian) was elected. By that time, he was already a prominent publicist, Hunchak theorist, and was recognised for his pedagogical work at the Gevorgyan Seminary in Etchmiadzin. Between 1916 and 1917, he contributed to the newspaper “Gaghapar,” also serving as its editor. The pages of this publication reflected his socialist worldview. Tashir was sceptical of the Armenian volunteer movement and associated the resolution of the Armenian Question with the triumph of the international social democracy and principle of national self-determination. Following the 1917 February Revolution, Tashir actively participated in the establishment of new local government institutions in Armenia. Between 1917 and 1920, as the inclination to join the RSDLP grew among the Hunchaks of Transcaucasia, Tashir advocated for the independent existence of the Hunchak Party. In 1919, he edited the newspaper “Gortsavor.” In his writings, Tashir argued that the liberation of the Armenian people depended not on the policies of the European powers, but on those of Soviet Russia, and on the internal conditions within the Armenian society.

    Բանալի բառերՏաշիր (Սիմոն Հովվյան) Հնչակյան կուսակցություն «Գաղափար» «Գործավոր» սոցիալ-դեմոկրատիա մենշևիկյան կուսակցություն բոլշևիկյան կուսակցություն։

    Բեռնել
  • Մարիամ Հովսեփյան - Հայաստանի Առաջին հանրապետության կրթամշակութային հիմնախնդիրների անդրադարձը «Ճակատամարտ» օրաթերթի էջերում (1918–1920 թթ․)
    11 Էջ | 48-59 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.48-59 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-03-18 | Գրախոսվել է՝ 2025-03-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    1918 թ․ հոկտեմբերի 30-ին կնքված Մուդրոսի զինադադարը հնարավորություն տվեց Ցեղասպանությունից փրկված հայ մտավորականներին Կոստանդնուպոլսում հրատարակել թերթ և պարբերականներ։ Դրանց թվում էր բարձր վարկանիշ ունեցող «Ճակատամարտ» օրաթերթը։ Այն անդրադառնում էր հայ ժողովրդին մտահոգող տարբեր խնդիրների։ Դրանցից էին Հայաստանի Առաջին հանրապետության առջև ծառացած ներքին ու արտաքին քաղաքականությանն առնչվող խնդիրները, այդ թվում՝ կրթամշակութային ոլորտում առկա հիմահարցերը։ Պարբերականը դրանք լուսաբանում էր սեփական թղթակիցների պատրաստած լուրերի, հարցազրույցների և Հայաստանում տպագրվող մամուլից արված արտատպումների միջոցով։ Հրապարակումները օբյեկտիվ ու անաչառ էին, իսկ վերլուծական հոդվածները աչքի էին ընկնում իրենց լավատեսությամբ և պարունակում էին կրթության ու մշակույթի բնագավառներում եղած խնդիրների լուծման առաջարկներ։ Թերթը այդ հիմնահարցերը դրական լույսի ներքո է դիտարկել և ընդհանուր առմամբ կառավարության աշխատանքում նկատվող, թերություններին ներողամտորեն է մոտեցել՝ դրանք պայմանավորելով Հայկական հարցի զարգացումներով։ «Ճակատամարտը» կարևորում էր կրթված մասնագետների դերը և կրթամշակութային ոլորտի ձևավորումն ու զարգացումը՝ մայրենի լեզվի ու ազգային ավանդույթների հիմքի վրա։

    Բանալի բառերՄուդրոսի զինադադար Հայկական հարց պոլսահայ պարբերականներ Հայաստանի Առաջին հանրապետություն «Ճակատամարտ» օրաթերթ կրթամշակութային հիմնախնդիրներ «Կյանքը Հայաստանի մեջ» բաժին։

    Բեռնել
  • Մարթա Մեժլումյան - Հայոց ցեղասպանությունը արվեստում, կինոյում և միջազգային հարաբերություններում
    12 Էջ | 60-72 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.60-72 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-06-19 | Գրախոսվել է՝ 2025-07-21 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    Հայոց ցեղասպանությունը ներշնչանքի աղբյուր է հանդիսացել արվեստի մի շարք ձևերի համար, այդ թվում՝ կերպարվեստի, երաժշտության, գրականության և կինոյի։ Հատկապես կինոն առանձնանում է հանրության վրա իր զանգվածային ազդեցությամբ, ինչի պատճառով Թուրքիան բազմիցս փորձել է խոչընդոտել նմանատիպ ֆիլմերի արտադրությանը և միջազգային տարածմանը։ Ցեղասպանության թեմայով ֆիլմերի մեծ մասը ստեղծվել է Հայաստանի սահմաններից դուրս՝ հատկապես այն երկրներում, որտեղ կան խոշոր հայկական համայնքներ։ Այս կինեմատոգրաֆիկ ներկայացումները ընդգրկում են տարբեր ժանրեր՝ վավերագրական և գեղարվեստական ֆիլմերից մինչև պատմական վերարտադրություններ։ Դրանց մեծ մասը պատկերում է հայ ժողովրդի տառապանքները ցեղասպանության ընթացքում, ինչպես նաև դրա երկարաժամկետ հետևանքները սփյուռքի համատեքստում։

    Բանալի բառերՖիլմ միջազգային հարաբերություններ Հայոց Ցեղասպանու¬թ¬յուն արդարություն հրապարակումներ հայկական համայնք գաղթ։

    Բեռնել
  • Մհեր Հարությունյան - Արցախի Հանրապետության պաշտպանության բանակի պատմության վերաիմաստավորումը հայ պատմագրության գնահատմամբ
    18 Էջ | 73-91 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.73-91 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-04-16 | Գրախոսվել է՝ 2025-05-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    Սույն հոդվածում վերաիմաստավորված են Արցախի Հանրապետութ-յան (ԱՀ) Պաշտպանության բանակի (ՊԲ) կազմավորման և զարգացման գործընթացի լուսաբանումը հայ պատմագրության մեջ ու պատմագրական առավել կարևոր գնահատականները: Թեև ՊԲ-ի պատմության առանձին դրվագներ լուսաբանվել են Արցախում, ՀՀ-ում և Սփյուռքում հրատարակված բազմաբնույթ գրքերում ու ժողովածուներում, ՊԲ-ի կազմավորման ու անցած մարտական ուղու պատմությունը շարունակում է մնալ ուսումնա-սիրողների հետաքրքրության առանցքում:

    Բանալի բառերԱրցախի Հանրապետություն Պաշտպանության բանակ հայ պատմագրություն ինքնապաշտպանություն չճանաչված պետություն պարբերացում պատմաքաղաքական դիսկուրս:

    Բեռնել
  • Արմեն Պետրոսյան - Անգեղ Աստվածը հայոց հնագույն դիցաբանության մեջ
    16 Էջ | 92-108 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.92-108 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2025-03-28 | Գրախոսվել է՝ 2025-07-27 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    Հայ գրականության առաջին իսկ աղբյուրներից ավանդված է Անգեղ աստծու անունը, նրա հետ կապված Տորք կամ Տուրք Անգեղյայի առասպելը, որոնք արժանացել են տարբեր մեկնաբանությունների: Եղած աղբյուրների հիման վրա և տարածաշրջանային ու հնդեվրոպական կապերի բացահայտմամբ վերականգնվում են այդ աստծու կերպարը, գործառույթները: Մանրամասն քննությամբ հիմնավորվում է, որ Անգեղ անունը ստուգաբանվում է որպես «Անտեսանելի», որն այդպիսով զուգահեռն է հունարեն անդրաշխարհի Հադես աստծու անվանը: Հադեսը, որ կոչվում էր «Ստորերկրայքի Զևս», գլխավոր աստված Զևսի մի հիպոստասիսն էր, նրա մի ենթակերպարը (ընդհանրապես, մեծ աստվածները կարող են լինել երկնքի, երկրի և անդրաշխարհի տիրակալներ): Անտեսանելի են համարվել Ուրարտուի մեծ աստված Խալդին, իրանական Ահուրամազդան և հին վրացական կրոնի արարիչ աստվածը: Անգեղի կերպարը որոշակի կապեր է դրսևորում նաև U.GUR գաղափարագրով ներկայացված Հայասայի մեծ աստծու հետ, որով և Անգեղը վերականգնվում է որպես հնագույն հայկական դիցարանի մի մեծ աստծու անուն կամ մականուն:

    Բանալի բառերհամեմատական առասպելաբանություն հնդեվրոպական լեզվաբանություն հայկական առասպելաբանություն հայոց հնագույն դիցարան Միհր Հադես Օդին:

    Բեռնել
  • Ռաֆիկ Նահապետյան - Հայ պատմիչները միջնադարյան Հայաստանում գործածված զենքերի ու սպառազինության մասին
    16 Էջ | 109-125 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.109-125 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2025-04-21 | Գրախոսվել է՝ 2025-05-12 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Պատմություն

    Զինագործությունը միջնադարյան Հայաստանում հայերի արհեստագործական ամենահին ճյուղերից էր: Մյուսներից ավելի վաղ անջատվելով դարբնությունից՝ այն ի սկզբանե զուտ քաղաքային արհեստ էր: Հայ զինագործները միջնադարում մեծ համբավ էին ձեռք բերել: Միջնադարյան Անի և Դվին քաղաքները զինագործական արհեստի հայտնի կենտրոններ էին, և այստեղ արտադրվող նիզակների, թրերի, սրերի, դաշույնների, մարտական կացինների և այլ զինատեսակների հռչակը դուրս էր եկել երկրի սահմաններից: Հայ և օտար պատմիչները դարեր շարունակ նկարագրել են տվյալ ժամանակաշրջանին բնորոշ զենքերի ու սպառազինության տեսակները, դրանց առանձնահատկությունները, հաճախ հիացմունքով արտահայտվել դրանց մասին:

    Բանալի բառերմիջնադարյան Հայաստան հայ պատմիչներ զինագործություն պարսպաքանդ մեքենա նետ ու աղեղ սուր նիզակ

    Բեռնել
  • Նաիրա Համբարձումյան - Ցեղասպանության հոգետրավմայի դրսևորումները Անդրանիկ Ծառուկյանի «Մանկութիւն չունեցող մարդիկ» վիպակում
    19 Էջ | 126-145 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.126-145 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-05-03 | Գրախոսվել է՝ 2025-05-17 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Բանասիրություն

    Ուսումնասիրության մեջ քննարկվում են սփյուռքահայ հայտնի գրող, խմբագիր և հրապարակագիր Անդրանիկ Ծառուկյանի «Մանկություն չունեցող մարդիկ» (1985) և «Երազային Հալեպը» (1996) վիպակները: Դրանք թարգմանվել են տարբեր լեզուներով՝ ֆրանսերեն, ռուսերեն, անգլերեն, պարսկերեն ու արաբերեն: Ուսումնասիրության նպատակն է՝ Ա. Ծառուկյանի վիպակները վերլուծել ցեղասպանության հոգետրավմայի դրսևորումների տեսանկյունից: Ուսումնասիրության խնդիրներն են՝ ա. որբության ազգային համախտանիշի դրսևորման և հոգետրավմատիկ փոխակերպումների, դրանց դրսևորումների վերլուծություն, բ. իրականությունից փախուստի, իրավիճակի հոգեսոմատիկայի և հոգետրավմայի՝ որպես էթնիկ նույնականացման գաղտնագրի մեկնաբանություն:

    Բանալի բառերԱնդրանիկ Ծառուկյան ցեղասպանություն որբեր որբանոց հոգետրավմա վախ էթնոհոգեբանություն։

    Բեռնել
  • Լիանա Օհանյան - Կարինե Խոդիկյանի կենսագրական, ստեղծագործական դիմապատկերը և «Երկու պիես» ժողովածուն
    11 Էջ | 146-157 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.146-157 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-05-24 | Գրախոսվել է՝ 2025-06-18 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Բանասիրություն

    Հայ ժամանակակից արձակագիր, բանաստեղծ, դրամատուրգ, հրապարակախոս, թարգմանիչ Կարինե Խոդիկյանը մեր օրերի այն կին գրող-ներից է, որի գրական-հեղինակային դիմապատկերն արտացոլում են իր բազմաժանր ստեղծագործությունները: Նա եղել է «Գարուն» ամսագրի արձակի և պոեզիայի բաժնի խմբագիր (1989–2001 թթ.), Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի փոխնախարար (2004–2008 թթ.), «Դրամատուրգիա» գրական-գեղարվեստական հանդեսի հիմնադիր-գլխավոր խմբագիր (2000 թ․ առ այսօր), «Գրական թերթի» գլխավոր խմբագիր (2001–2004 թթ. և 2012 թ. առ այսօր), «www.tatron-drama.am» կայքի հիմնադիր-խմբագիր (2018 թ․ առ այսօր) և այլն։

    Բանալի բառերԿարինե Խոդիկյան գրող գրական-մշակութային գործիչ «Գրական թերթ» «Դրամատուրգիա» ստեղծագործական աշխարհ պիեսներ։

    Բեռնել
  • Դավիթ Գասպարյան - Անառակ որդու վերադարձը կամ՝ Եղիշե Չարենցը Աստծու հայացքի ներքո
    21 Էջ | 158-179 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.158-179 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2025-04-26 | Գրախոսվել է՝ 2025-07-22 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Բանասիրություն

    Եղիշե Չարենցը հեղափոխության, հայրենիքի փրկության ճիգերի ու գրական-քաղաքական պայքարի միջով եկավ հասավ Աստծու գաղափարին: Այս ճանապարհը նա անցավ՝ թափանցելով հոգևոր այնպիսի ոլորտներ, որտեղ Կոմիտասն էր, որտեղ հայ ու համաշխարհային գրականության դեմքերն էին՝ Գ-րիգոր Խլաթեցի Ծերենցը ու Գրիգոր Նարեկացին, Շեքսպիրն ու Դանտեն...

    Բանալի բառերԵղիշե Չարենց Կոմիտաս Գրիգոր Խլաթեցի Ծերենց Գրիգոր Նարեկացի Աստված Տեր հավատ:

    Բեռնել
  • Անահիտ Բեքարյան - Դավիթ Էվերեկլյան. Մոնրեալյան գործունեություն
    19 Էջ | 180-199 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.180-199 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-07-13 | Գրախոսվել է՝ 2025-07-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Արվեստագիտություն

    Սփյուռքահայ թատրոնի հիմնական դերակատարներից մեկի՝ Դավիթ Էվերեկլյանի թատերական ուղին սկսվել է 1943-ին Լիբանանում: Իր մասնակցությունը բերելով լիբանանահայ կյանքին՝ նա հիմնում է «Լիբանանահայ», «Պետրոս Ադամյան», «Գերմանիկ», «Պեյրութահայ քուլիսականներու» թատերախմբերը։ Իր բեմադրությամբ և դերակատարությամբ հանդես է գալիս բազմաթիվ ներկայացումներում՝ կերպավորելով ինչպես հայ, այնպես էլ օտար հեղինակների հերոսներին:

    Բանալի բառերԴավիթ Էվերեկլյան Մոնրեալ սփյուռք թատերախումբ դերասան թատրոնի պատմաբան բեմադրություն:

    Բեռնել
  • Սուրեն Սարգսյան - A Collection Dedicated to the Works of Perch Terzian
    4 Էջ | 200-204 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.200-204 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-22 | Գրախոսվել է՝ 2024-12-10 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Լիլիթ Կարապետյան , Նաիրա Համբարձումյան - A View from the Outside: The Collection “The Continuing Paths of Life” as the Living Voice of the Diaspora
    2 Էջ | 205-207 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.205-207 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-07-22 | Գրախոսվել է՝ 2025-08-10 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Նաիրա Գինոսյան - Arshak Safrastian’s report read at the XXI Congress of Orientalists held in Paris
    12 Էջ | 208-220 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.2.208-220 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-06-13 | Գրախոսվել է՝ 2025-06-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-08-29

    Տպագրված է 2025 N 2 (38) / Հրապարակում

    Բեռնել
  • Արմեն Մարուքյան - Նախիջևանը համաթուրանական և համաշխարհային ծրագրերի «խաչմերուկում»
    20 Էջ | 5-25 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.5-25 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-10-22 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Պատմություն

    Հայաստանի համար բախտորոշ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերին, որոնցով հայ ժողովրդից օտարվեցին իր հայրենիքի ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածքները, անցած տասնամյակների ընթացքում բավական անդրադարձներ են կատարվել` ընդգծելով այդ փաստաթղթերի անարդարացի և միջազգային իրավունքի տեսակետից անօրինական լինելու հանգամանքները: Այդ պայմանագրերով ապօրինաբար Ադրբեջանի խնամատարությանը հանձնվեց Նախիջևանը և ներկայումս Բաքուն միակողմանի քայլեր է կատարում այդ ինքնավար հանրապետության կարգավիճակը փոխելու ուղղությամբ, ինչը Մոսկվայի և Կարսի գործող միջազգային պայմանագրերի դրույթների խախտում է: Սույն հոդվածի շրջանակներում ներկայացվում են համաթուրանական նպատակներից ելնելով Նախիջևանը Ադրբեջանին փոխանցելու Թուրքիայի դիվանագիտական ջանքերը, ինչպես նաև ինքնավար հանրապետությունը հայաթափելու Ադրբեջանի իշխանությունների հետևողական քաղաքականությունը: Քննարկվում են Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության կարգավիճակը փոխելու և կառավարման նոր կարգ հաստատելու Ադրբեջանի իշխանությունների ինչպես ներքաղաքական, այնպես էլ արտաքին քաղաքական շարժառիթները: Հոդվածի նպատակն է ցույց տալ միջազգային պայմանագրային իրավունքի տեսակետից Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության կարգավիճակը միակողմանիորեն փոխելու Ադրբեջանի իշխանությունների գործողությունների անօրինականությունը, ինչպես նաև նշել Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի` Նախիջևանի կարգավիճակին վերաբերող դրույթների խախտման հնարավոր իրավաքաղաքական հետևանքները:

    Բանալի բառերՆախիջևան ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրեր Հայաստան Ադրբեջան Թուրքիա համաթուրանական ծրագիր

    Բեռնել
  • Հարություն Ալեքսանյան - Լոբբինգը և հակակոռուպցիոն քաղաքականությունը ԱՄՆ-ում. Դրանց կիրարումը Հայաստանի Հանրապետությունում
    11 Էջ | 26-37 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.26-37 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-11-18 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-19 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Պատմություն

    Սույն հոդվածը ուսումնասիրում է լոբբինգի ինստիտուտը ԱՄՆ-ում՝ ներկայացնելով նրա պատմական զարգացումը, կարգավորման իրավական շրջանակը և իրական ծավալները՝ միաժամանակ մատնանշելով Հա-յաստանի Հանրապետությունում ամերիկյան փորձի կիրարկման կարևորությունը։ Առաձնակի ուշադրություն է հատկացվել ԱՄՆ-ում հայ լոբբիստական կազմակերպությունների գործունեությանը: ԱՄՆ-ում լոբբինգը ձևավորվել է որպես տնտեսական և քաղաքական գործունեության վիթխարի ոլորտ, որն իր հետ բերել է ինչպես ժողովրդավարական լայն հնարավո-րություններ, այնպես էլ կոռուպցիոն փորձություններ։ Հայաստանը, դրան հակառակ, մինչ օրս չունի լոբբինգի ամբողջական և արդյունավետ իրավա-կան կարգավորում՝ չնայած որ այն հակակոռուպցիոն քաղաքականության կարևոր դրույթներից մեկն է։ Հոդվածում հիմնավորվում է այն գաղափարը, որ Հայաստանը կարող է օգտվել լոբբինգի ամերիկյան մոդելի մի շարք բաղադրիչների ներդրման հաջողված փորձից՝ հատկապես թափանցիկության, լոբբիստների գրանց-ման, հանրային հասանելիության և վերահսկողության մեխանիզմների արդյունավետ կիրարկման օրինակներից՝ դրանք համապատասխանցնելով երկրի ինստիտուցիոնալ, ժողովրդավարական և մշակութային առանձնահատկություններին։ Հոդվածում ներկայացվում են մի շարք առաջարկություններ Հայաստանում լոբբինգի կարգավորման հարցում նախատեսվող հետագա բարեփոխումների ուղղությամբ։

    Բանալի բառերԼոբբինգ ԱՄՆ հակակոռուպցիոն քաղաքականություն լոբբիստական խմբեր ԱՄՆ-ում սփյուռքահայ լոբբիստական կազմակերպություններ Հայաստանի Հանրապետություն լոբբինգի վերահսկողություն

    Բեռնել
  • Աստղիկ Ղազարյան - Հայ ավետարանական կրթական հաստատությունները Սիրիայում և Լիբանանում 1920–1940-ական թթ․
    17 Էջ | 38-55 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.38-55 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-10-25 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-25 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Պատմություն

    Մերձավոր Արևելքի հայ համայնքների կրթական համակարգի ձևավորումն ու զարգացումը պատմականորեն պայմանավորված է եղել ոչ միայն կրթական պահանջներով, այլև ազգային, կրոնական ու մշակութային ինքնության պահպանման և վերականգնման հրամայականներով։ Հայ համայնքների կրթական կյանքը ձևավորվել է հիմնականում եկեղեցական կառույցների ներքո․ եկեղեցիների հովանու ներքո գործել են նախակրթարաններ՝ ընդգրկելով ինչպես առաքելական, այնպես էլ կաթոլիկ և ավետարանական համայնքները։ Հայ ավետարանական կրթօջախները, որոնք սկսեցին ստեղծվել հատկապես ցեղասպանությունից հետո՝ 1920-ական թվականներին, առանձնանում էին ոչ միայն կրոնական, այլև ազգային կրթադաստիարակչական ուղղվածությամբ։ Այս դպրոցներում Սուրբ գրքի ուսուցմանը զուգահեռ մեծ ուշադրություն էր դարձվում հայոց լեզվի, գրականության և պատմության պատմության դասավանդմանը, մայրենի լեզվով աղոթքների կատարմանը, ինչպես նաև օտար լեզուների ուսուցմանը, ինչը հնարավորություն էր տալիս աշակերտներին շարունակել ուսումը բարձրագույն հաստատություններում։ Ավետարանական դպրոցների գործունեությունը հաճախ իրականացվում էր միսիոներների հովանու ներքո, որոնց աջակցությամբ բարելավվում էին շենքային պայմանները։ Հատուկ ուշադրություն էր դարձվում նաև աղջիկների կրթությանը՝ ապահովելով նրանց հավասար մասնակցություն կրթական գործընթացին։

    Բանալի բառերՀայ Ավետարանչական Ընկերակցություն եկեղեցի Մերձավոր Արևելք Ամերիկյան միսիոներներ կրթություն քոլեջներ դպրոցներ

    Բեռնել
  • - Չեխիայի Հանրապետությունում հայ համայնքի ձևավորումն ու պատմությունը (հենված է պատմողական-կենսագրական ուսումնասիրության վրա)
    11 Էջ | 56-67 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.56-67 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-06-19 | Գրախոսվել է՝ 2025-12-22 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Պատմություն

    Հետազոտությունը ներկայացնում է Չեխիայի Հանրապետությունում հայ համայնքի ձևավորումը և ներկայիս իրավիճակը՝ հիմնվելով առաջին միգրացիոն ալիքի ներկայացուցիչների հետ կենսագրական հարցազրույցների վրա: Այն ընդգծում է, թե ինչպես են ձևավորվում և փոխանցվում ինքնությունն ու հիշողությունը սփյուռքյան համատեքստում: Չնայած փոքրաքանակ, սակայն Չեխիայի հայ համայնքը հետխորհրդային միգրացիայի և մշակութային շարունակականության առանձնահատուկ օրինակ է: Բացահատվում են միգրացիայի հիմնական պատմական գործոնները՝ ինչպես Հայոց ցեղասպանությունը, 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժը և ԽՍՀՄ փլուզումը և դրանց ազդեցությունը միգրացիոն ուղիների և կոլեկտիվ հիշողության վրա:Օգտագործելով պատմողականկենսագրական հարցազրույցների մեթոդը և հիմնվելով անդրազգայնականության և սփյուռքյան ինքնության տեսությունների վրա, հետազոտությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես են միգրանտները փոխազդեցության մեջ գմտնում մշակույթների և սերունդների հետ: Այն նաև բացահայտում է լեզվի, ընտանիքի և ամենօրյա գործառույթների խորհրդանիշային դերերը՝ պատկանելիության զգացումը պահպանելու համար:

    Բանալի բառերԱՄՆ-Վրաստան հարաբերություններ ռուս-վրացական պատերազմ ՆԱՏՕ Հարավային Կովկաս տարածաշրջանային անվտանգություն ռազմավարական գործընկերություն Հայաստանի ազգային շահեր

    Բեռնել
  • Էդգար Չախոյան - ԱՄՆ-Վրաստան հարաբերությունների վերաիմաստավորումը ռուս-վրացական պատերազմի համատեքստում (2008–2009)
    19 Էջ | 68-87 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.68-87 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-12-05 | Գրախոսվել է՝ 2025-12-22 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Պատմություն

    Սույն հոդվածը ուսումնասիրում է ԱՄՆ-Վրաստան հարաբերությունների զարգացումն ու վերաիմաստավորումը 2008–2009 թթ. ռուս-վրացական հնգօրյա պատերազմի համատեքստում՝ բացահայտելով Վաշինգտոնի քաղաքականության իրական սահմանները և դրա ազդեցությունը Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական միջավայրի վրա։ Վերլուծվում են Միխեիլ Սաակաշվիլիի նախագահության երկրորդ շրջանի առաջին տարիների ներքաղաքական զարգացումները, ՆԱՏՕ-ին Վրաստանի անդամակցության ձգտումները, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի դիվանագիտական, քաղաքական և ֆինանսական աջակցության բնույթը պատերազմից առաջ և հետո։ Հոդվածում ցույց է տրվում, որ չնայած ԱՄՆ-ի հստակ հայտարարություններին Վրաստանի տարածքային ամբողջականության և եվրատլանտյան ինտեգրման աջակցության մասին, այդ աջակցությունը չի վերածվել ռազմական երաշխիքների, ինչն ակնհայտ դարձավ ռուս–վրացական հնգօրյա պատերազմի ընթացքում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ՆԱՏՕ-ին Վրաստանի անդամակցության հեռանկարների վերաիմաստավորմանը, Բուխարեստի գագաթնաժողովի քաղաքական հետևանքներին և Վաշինգտոնի արձագանքին 2008 թ. օգոստոսյան ռազմական գործողությունների ընթացքում։ Պատերազմից հետո հարաբերությունները ստացան առավել ինստիտուցիոնալացված ձև՝ 2009 թ. ռազմավարական համագործակցության խարտիայի ստորագրմամբ, սակայն Բարաք Օբամայի վարչակազմի օրոք տարածաշրջանի նկատմամբ ԱՄՆ հետաքրքրության նվազումը նոր մարտահրավերներ առաջ բերեց։ Հոդվածը կարևոր հետևություններ է առաջարկում նաև Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության և տարածաշրջանային կայունության տեսանկյունից։

    Բանալի բառերԱՄՆ-Վրաստան հարաբերություններ ռուս-վրացական պատերազմ ՆԱՏՕ Հարավային Կովկաս տարածաշրջանային անվտանգություն ռազմավարական գործընկերություն Հայաստանի ազգային շահեր

    Բեռնել
  • Արմեն Ասատրյան - Գևորգ արքեպս. Չորեքչյանի Վիրահայոց թեմի առաջնորդական առաջին շրջանը (1921–1927 թթ.)
    8 Էջ | 88-96 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.88-96 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2025-11-25 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-30 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Պատմություն

    Վիրահայոց թեմի պատմության մեջ աստվածահաճո գործունեությամբ իր մեծ դերակատտարությունն է ունեցել Գևորգ արքեպս. Չորեքչյանը: 1921 թ. աշնանը նշանակվելով Վիրահայոց թեմի առաջնորդ, Գևորգ արքեպս. Չորեքչյանը ձեռնամուխ է լինում լուծելու Վրաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո թեմի առջև կուտակված բազում խնդիրներ: Իշխանությունների կողմից պետական մակարդակով սկիզբ առած հակաեկեղեցական պայքարի շրջանում թեմակալը բազմաթիվ գրություններ ու խնդրագրեր է ուղղել Վրաստանի պատկան մարմիններին, դեմ արտահայտվելով եկեղեցիների փակմանը։ Թեմակալը իշխանությունների առաջ մշտապես հարց է բարձրացրել թեմի վանքերի և եկեղեցիների իրավունքները պահպանելու և վերաբացելու կարևորության մասին։

    Բանալի բառերԳևորգ արքեպս. Չորեքչյան Վիրահայոց թեմ Վրաստան Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին Գերագույն Հոգևոր խորհուրդ եկեղեցի վանք

    Բեռնել
  • Նարինե Հարությունյան - Արփիարյան-Հայկակը «Մշակ»-ի էջերում
    15 Էջ | 97-112 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.97-112 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2025-11-25 | Գրախոսվել է՝ 2025-12-04 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Պատմություն

    Արփիար Արփիարյանի հրապարակախոսությունը համահունչ է «Մշակ»-ի գաղափարներին և պատահական չէ, որ նա թերթին աշխատակցել է Գրիգոր Արծրունու հրավերով և Մկրտիչ Փարթուգալյանի առաջարկությամբ։ Հարություն Սվաճյանից և Միքայել Նալբանդյանից հետո նա դարձավ կապող օղակ արևմտահայ և արեևլահայ մտավորականության միջև։ Ա․Արփիարյաննն առաջինն էր, որ հանգամանորեն ներկայացրեց Կ․ Պոլսի պատրիարքարանի և Ազգային ժողովի գործունեությունը։

    Բանալի բառերԱրփիար Արփիարյան Հայկակ «Մշակ» Հայկական հարց հայկական բարենորոգումներ ազգային ինքնօգնություն կրթական ընկերություններ

    Բեռնել
  • - Վահան Տերյանի «Հայ գրականության գալիք օրը» դասախոսության վերժամանակյա արժեքը
    14 Էջ | 113-127 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.113-127 | Լեզուն՝ Հայերեն

    Ստացվել է՝ 2025-11-25 | Գրախոսվել է՝ 2025-12-04 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Բանասիրություն

    Մինչև Վահան Տերյանը, ավելի ստույգ՝ մինչև 1914 թվականը, երբ կարդացվեց և հետո բազմիցս տպագրվեց Վահան Տերյանի «Հայ գրականության գալիք օրը» մանիֆեստային արժեք ունեցող դասախոսությունը, հայ գրաքննադատությունն արդեն ուներ լուրջ նվաճումներ հանձինս Խ. Աբովյանի, Մ. Նալբանդյանի, Մ. Մամուրյանի, Հ․ Սվաճյանի, Գր․ Չիլինկիրյանի, Ա․ Արփիարյանից, Հ. Թումանյանի, Ն. Աղբալյանի և մեր այլ մեծերի: Տերյանը հիանալի կրթություն էր ստացել Մոսկվայում: Նախ սովորել էր Լազարյան ճեմարանում, ապա՝ Մոսկվայի համալսարանում, հետո էլ, մի կարճ ժամանակ, Պետերբուրգի համալսարանում: Մինչև Վահան Տերյանը, ավելի ստույգ՝ մինչև 1914 թվականը, երբ կարդացվեց և հետո բազմիցս տպագրվեց Վահան Տերյանի «Հայ գրականության գալիք օրը» մանիֆեստային արժեք ունեցող դասախոսությունը, հայ գրաքննադատությունն արդեն ուներ լուրջ նվաճումներ հանձինս Խ. Աբովյանի, Մ. Նալբանդյանի, Մ. Մամուրյանի, Հ․ Սվաճյանի, Գր․ Չիլինկիրյանի, Ա․ Արփիարյանից, Հ. Թումանյանի, Ն. Աղբալյանի և մեր այլ մեծերի:

    Բանալի բառերՎահան Տերյան գրաքննադատ Հ. Թումանյան Ավ. Իսահակյան նորարար առաջադիմություն լեզվի կատարելություն

    Բեռնել
  • Վաղարշակ Մադոյան - Ազգային ինքնագիտակցություն։ Րաֆֆին «ազատության» և «ժողովրդավարության» գաղափարական հակամարտության խաչմերուկում
    18 Էջ | 128-146 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.128-146 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-11-04 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-05 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Բանասիրություն

    Րաֆֆին այն հայ խոշորագույն գրողն է, որի ստեղծագործություններում արտացոլվել են մեր ժողովրդի հոգևոր որոնումները, նրա քաղաքական նպատակներն ու պատմական վայրիվերումները, ազատատենչությունն ու հայրենասիրությունը: Ներկայումս գլոբալիզմի կողմնակիցները քննադատում են նրա գաղափարական պայքարի, օտարերկրյա լծից ազատվելու, ազգային ինքնագիտակցություն դաստիարակելու, ազգային դեմք ունենալու հայեցակարգը՝ այն պատրվակով, որ աշխարհի և գաղափարախոսության զարգացման վերաբերյալ նրա տեսակետները չեն համապատասխանում ազատության և ժողովրդավարության ժամանակակից սկզբունքներին: Գլոբալիզմը, որպես կանոն, բնութագրվում է նրանով, որ իր մեջ ներառում է մի քանի հիմնական դրույթներ, որոնք հակասում են հայրենասիրությանը: Հոդվածը ցույց է տալիս, որ Րաֆֆուն ուղղված բոլոր մեղադրանքները հանգում են հայ ազգային ինքնագիտակցության ոչնչացմանը, Արևմուտքի գաղափարախոսության թելադրանքին ենթարկմանը, ինչը, ի վերջո, հանգում է հայ ժողովրդի` որպես այդպիսինի «կազմալուծմանը»: Հեղինակը լուրջ ուշադրություն է հրավիրում արձակագրի գեղարվեստական հմտությունների առանձնահատկությունների վրա, որոնք հե-տագայում մարմնավորվել են նաև XIX–XX դարերի ռուս և եվրոպական գրականության դասականների ստեղծագործություններում:

    Բանալի բառերՐաֆֆի գլոբալիզմ հայրենասիրություն ժողովրդավարություն ազգային դեմք ազգային արժանապատվություն դասական գրականություն

    Բեռնել
  • Անուշ Ապրեսյան - Համամարդկային բանալի Արևելքի և Արևմուտքի միջև․ Սբ․ Գրիգոր Նարեկացի
    14 Էջ | 147-161 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.147-161 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-04-25 | Գրախոսվել է՝ 2025-12-03 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Բանասիրություն

    Սբ. Գրիգոր Նարեկացու (մոտ 950–1003) ներդրումը համաշխարհային գրական գանձարանում արևմտյան հեղինակներին հիմնականում անհայտ էր մնացել: Նրա ստեղծագործության մերօրյա նշանակությունն Արևելքում, ապա տարածումն ու վերաարժևորումն Արևմուտքում քննվում է գրական դպրոցների, հեղինակի «Մատեան ողբերգութեան» երկի մեկնությունների ու ժամանակակից թարգմանությունների, ինչպես նաև կաթոլիկ եկեղեցու կողմից հեղինակի սրբադասման կարևորության տեսանկյունից: Գրիգոր Նարեկացին Նարեկյան դպրոցի ականավոր մատենագիրն էր և բանաստեղծական արվեստի ավանդույթների զարգացնողը։ Նարեկյան և Կիլիկյան դպրոցների կենդանի կապերի ու խոր առնչությունների քննությամբ՝ անդրադարձ է կատարվում այն տեսական-ստեղծագործական առնչություններին, որոնց շնորհիվ Կիլիկյան դպրոցի մատենագիրնե-րը վերհանեցին ու նորովի ուսումնասիրեցին Գրիգոր Նարեկացու գրական ժառանգությունը: «Մատեան ողբերգութեան» երկի սուրբգրային հա-րասություններն ու հեղինակի բանաստեղծական արվեստի ընկալումներն արևմտյան ուսումնասիրողին ու թարգմանչին ընկալելի դարձան մեկնությունների միջոցով՝ որպես այդ ստեղծագործության համար գրված համառոտ բառարան: Գրիգոր Նարեկացու գրական ժառանգությունն իր արժանի տեղը գրավեց Արևմուտքում նաև ֆրանսիացի, ռուս, անգլիացի, իտալացի և այլ թարգմանիչների շնորհիվ: 2015-ի ապրիլի 12-ին Ն.Ս. Ֆրանցիսկոս Առաջին Պապը Գրիգոր Նարեկացուն հռչակեց «Տիեզերական եկեղեցու վարդապետ»: Կաթոլիկ եկեղեցու այս պաշտոնական ճանաչումը կարևոր առիթ դարձավ Սբ. Գրիգոր Նարեկացու ստեղծագործության առավել հետևողական ու խորաքնին ընկալման և նրա բարեխոսության տարածման համար Արևմուտքում՝ ուղենշելով նոր մոտեցումներ հեղինակի համամարդկային ու վերժամանակյա ընկալումների ճանաչման, արժևորման և ուսումնասիրման համար:

    Բանալի բառերՍբ. Գրիգոր Նարեկացի «Մատեան ողբերգութեան» Նարեկյան դպրոց Կիլիկյան դպրոց սրբադասում բանաստեղծական արվեստ համամարդկային բանալի

    Բեռնել
  • Նելլի Պետրոսյան - Բարոյակրթական և բարոյադաստիարակչական հայացքների արտացոլումը Ներսես Շնորհալու երկերում
    10 Էջ | 162-172 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.162-172 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-11-11 | Գրախոսվել է՝ 2025-12-09 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Բանասիրություն

    Ամենայն հայոց կաթողիկոս Սուրբ Ներսես Շնորհալին (մոտ. 1100–1173 թթ.) եկեղեցական, մշակութային, քաղաքական, գրական, գիտական և մանկավարժական բեղուն գործունեություն է ծավալել տարբեր ոլորտներում: Նա իր բազմաժանր ստեղծագործություններով հաստատել է հայ գրականության, մասնավորապես բանաստեղծական մշակույթի առաջընթացը: Նրա հանճարի կնիքն են կրում միջնադարյան գրեթե բոլոր ծիսական մատյանները, որոնց կատարելագործմանը նա նպաստել է որպես աստվածաբան, դավանաբան, մեկնիչ, ծիսագետ, իմաստասեր և արվեստագետ: Նրա հոգևոր բնույթի ստեղծագործությունները և շարականները զարգացման մի նոր՝ ավելի բարձր աստիճանի բարձրացրեցին հայ միջնադարյան արվեստը, թե՛ գրականությունը, թե՛ երաժշտությունը: Ինչպես նաև Շնորհալին իր նպաստն է ունեցել Պատարագի տեքստի և Հայոց «Պատարագամատույցի» կամ «խորհրդատետրի» կազմավորմանը, որը սկիզբ էր առել առաքելական շրջանում, բայց ամբողջացավ ավելի ուշ՝ X դարում: Դարերի ընթացքում հիմնականում այն հարստացավ Գրիգոր Լու-սավորչի, Սահակ Պարթևի, Հովհան Մանդակունու, Գրիգոր Նարեկացու կողմից, իսկ XI դարում արդեն Ներսես Շնորհալու ջանքերով: Հատկապես մեծ է Շնորհալի կաթողիկոսի բերած նպաստը ժամերգությանը, որի մեջ ներմուծվեցին նրա բազում աղոթքները, հորդորներն ու երգերը: Ընդ ո-րում, արդյունքում Շնորհալին թարմացրեց նաև դրանց բովանդակությունը: Փաստորեն հնագույն ժամանակներից սկսած մարդկային հարաբերությունները որոշակի թույլատրելի սահմաններում պահելու խնդրում կարևոր դեր ունեին բարոյականության վերաբերյալ ժամանակի պատկերա-ցումները, կրոնական ծեսերն ու արարողությունները: Քրիստոնեությունն էլ արմատական փոփոխության սկիզբ դրեց մարդկանց բարոյագիտական պատկերացումների բնագավառում: Ինչին հետամուտ եղան հայ և ընդհանրական եկեղեցու բազմաթիվ հայրեր: Շնորհալին էլ նրանց շարքում իր ուրույն տեղն ունեցավ: Բազմաշնորհ գործչի գրական հսկայական ժառանգության մեջ դրանք նկատելի արտացոլված են նրա բարոյադաստիարակչական և բարոյակրթական հայացքների ներքո: Ինչն էլ հանդիսանում է ներկայիս աշխատանքի հիմնական առանցքը:

    Բանալի բառերՆերսես Շնորհալի ստեղծագործություն եկեղեցական մատենագրություն դավանաբանական պայքար խրատական բազմատաղանդություն համաքրիստոնեական սկզբունքներ հումանիզմի հայեցակետ

    Բեռնել
  • Իվեթ Թաջարյան - Օբյեկտիվի և կոլաժի միջև․ Սերգեյ Փարաջանովի և Յուրի Մեչիտովի գեղարվեստական երկխոսությունը
    14 Էջ | 173-187 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.173-187 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-08-21 | Գրախոսվել է՝ 2025-10-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Արվեստագիտություն

    Հոդվածը նպատակ ունի ուսումնասիրելու հայ կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի (1924–1990) և վրաց լուսանկարիչ Յուրի Մեչիտովի (ծ. 1950) միջև ձևավորված արվեստաբանական փոխազդեցությունները՝ հատկապես կենտրոնանալով 1970–1980-ական թվականների ընթացքում նրանց լուսանկարների և դրանցից ստեղծված կոլաժների վրա։ Չնայած Փարաջանովը «Նռան գույնը» ֆիլմով ձեռք է բերել միջազգային ճանաչում, սակայն նրա լուսանկարների հիմքով ստեղծված կոլաժները շատ քիչ են ներկայացվել: Այս ուսումնասիրությունը շեշտադրում է նրա ստեղծագործական գործակցությունը Մեչիտովի հետ, որի դիմանկարներն ու վավերագրական լուսանկարները բացահայտում են «ռեժիսոր-արվեստագետ» կերպարի նոր կողմերը։ Հիմք ընդունելով հարցազրույցները, հուշագրությունները և լուսանկարչական արխիվները՝ հոդվածում վերլուծվում է, թե ինչպես էր Փարաջանովը բեմականացնում իր կերպարը Մեչիտովի օբյեկտիվի առաջ՝ առօրյա ժեստերին հաղորդելով այլաբանական իմաստ։ Հատուկ ուշադրություն է հրավիրվում այն հանգամանքին, թե ինչպես Մեչիտովի լուսանկարները վերածվեցին Փարաջանովի կոլաժների աղբյուրների, որտեղ առանձին պատկերները վերաիմաստավորվում էին՝ դառնալով բազմաշերտ ստեղծագործություններ։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Մեչիտովի վավերագրական գործելակերպը հատվում էր Փարաջանովի սյուրռեալիստական զգայնության հետ՝ ձևավորելով այնպիսի ժառանգություն, որը հաղթահարում է սահմանները կինոյի, լուսանկարչության և կերպարվեստի միջև։ Սույն հոդվածը գալիս է հաստատելու, որ հանրությանը հայտնի ռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովը հանդես է գալիս որպես բազմաշերտ և բազմակողմանի արվեստագետ։ Նրա ստեղծագործական տեսադաշտը չի սահմանափակվում միայն կինեմատոգրաֆիայով․ Փարաջանովը հանդես է գալիս նաև որպես կոլաժիստ, լուսանկարիչ, գեղանկարիչ և այլ արտահայտչաձևերի կրող։ Ուսումնասիրության այս դիտարկումն ընդգծում է նրա բազմակողմանի ստեղծագործական ինքնությունը։

    Բանալի բառերՍերգեյ Փարաջանով Յուրի Մեչիտով կինո հայ կինոռեժիսոր լուսանկարչություն կոլաժ կերպարվեստ

    Բեռնել
  • Արմին Պետրոսյան - Ինքնադիմանկարը՝ որպես ինքնաորոնում
    10 Էջ | 188-198 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.188-198 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2025-08-21 | Գրախոսվել է՝ 2025-10-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Արվեստագիտություն

    Հմայակ Հակոբյանը (1871–1939), որպես XIX դարի վերջի – XX դարի սկզբի հայ ռեալիստական գեղանկարչության ներկայացուցիչ, իր ստեղծագործության մեջ առանձնահատուկ տեղ է հատկացրել ինքնադիմանկարի ենթաժանրին։ Նկարչի վեց ինքնադիմանկարները (գեղանկար և գծանկար), որոնք պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահի ֆոնդերում, ծառայում են իբրև յուրօրինակ բանալի՝ բացահայտելու աշխատանքների ոճական առանձնահատկություններն ու դարաշրջանի դրամատիկ իրադարձությունների ազդեցությունը նրա ներաշխարհի վրա։ Հոդվածի նպատակն է ժամանակագրական և համեմատական վերլուծության միջոցով ուսումնասիրել Հմ. Հակոբյանի ինքնադիմանկարները՝ վերհանելով նրա կողմից ակադեմիական ռեալիզմի սկզբունքների կիրառումը և անցումը՝ արտաքին նմանությունից դեպի հոգեբանական ինքնաքննություն։ Հմ. Հակոբյանի համար ինքնանկարը միջոց է իր կերպարը խորազնին վերլուծելու և կերպարվեստի միջոցով բացահայտելու իր աշխարհընկալումը, անգամ վերածվելու յուրատեսակ օրագրի՝ արտացոլելով մարդկային հոգեվիճակներ, կյանքի փուլեր: Արվեստագետի ինքնադիմանկարները ներկայացնում են ոչ միայն նկարչի անցած ուղին, այլև նրա հուզական աշխարհն ու ստեղծագործական որոնումները։ Նկարիչը մշտապես հավատարիմ է մնում դասական ռեալիզմի գեղարվեստական սկզբունքներին՝ օգտագործելով սահմանափակ, բայց ներդաշնակ գունապնակ՝ շագանակագույն, դարչնագույն, սև, սպիտակ և մոխրագույն երանգներով։ Նրա ինքնադիմանկարները արված են բարձր տեխնիկայով, կատարյալ վարպետությամբ և ակադեմիական սկզբունքով, ինչը բնորոշ է ռեալիստական գեղանկարչությանը։ Ինքնադիմանկարներում հստակորեն արտացոլված են նկարչի տրամադրությունը, ներաշխարհը, մտածելակերպը։ Հարելով ռուսական ռեալիզմի (Ռեպին) և եվրոպական դասականների (Ռեմբրանդտ) ավանդույթներին՝ գեղանկարիչը ինքնադիմանկարը դարձրեց ոչ թե լոկ պատկեր, այլ մարդկային հոգու փիլիսոփայական վերլուծություն։ Նման մոտեցումը հայ ռեալիզմին հաղորդեց բովանդակային նոր որակ և շունչ։ Հմ. Հակոբյանի արվեստը զերծ է Ա. Դյուրերի սիմվոլիզմից, սակայն հագեցած է ինքնադիտարկման և ֆիզիկական ճշգրտության ձգտումով։

    Բանալի բառերինքնադիմանկար Հմ. Հակոբյան ռեալիստական սկզբունքներ ինքնաարտահայտում գծանկար գեղանկար ինքնաորոնում

    Բեռնել
  • Inessa Hovsepyan, Gevorg Gyulumyan - Vayots Dzor. Historical and Cultural Heritage Studies” (Collective Monograph, edited by T. Dalalyan) (NAS RA Institute of Archaeology and ethnography, Yeghegnadzor Regional Museum,Yerevan, IAE publishing, 296 pages)
    11 Էջ | 199-210 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.199-210 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-14 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-14 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Գրախոսականներ

    Բեռնել
  • Լիլիթ Արզումանյան - Levon Hakhverdyan: The Individual and the Citizen
    5 Էջ | 211-216 | DOI՝ 10.54503/1829-4073-2025.3.211-216 | Լեզուն՝ English

    Ստացվել է՝ 2024-11-14 | Գրախոսվել է՝ 2025-11-20 | Ընդունվել տպագրության՝ 2025-12-19

    Տպագրված է 2025 N 3 (39) / Հոբելյաններ

    Բեռնել