XIX դարի 50–60-ական թթ. Ռուսաստանում և Անդրկովկասում ծավալված հասարակական-քաղաքական և մանկավարժական շարժումները բարերար ազդեցություն են թողել նաև հայկական դպրոցի ու մանկավարժական մտքի զարգացման վրա: Գործող հայկական հոգևոր դպրոցների կողքին բացվեցին նոր թեմական, եկեղեցական ծխական դպրոցներ: Արցախում հետզհետե սկսեցին բացվել արական, իգական, մեկդասյա, երկդասյա, երկսեռ դպրոցներ: Եկեղեցական ծխական դպրոցները գտնվում էին ծխական համայնքների տնօրինության տակ, որոնք պահվում էին եկեղեցու եկամուտներով և նվիրատվություններով։«Հայկական աշխարհ» ամսագիրը հանգամանորեն անդրադառնալով Շուշիի թեմական դպրոցի գործունեությանը՝ կարևորել է որոշ տեսուչների գործունեությունը, ընդգծել նրանց մանկավարժական հայացքների առանձնահատկությունները, ներկայացրել դպրոցի ներքին կանոնակարգը, ուսումնական դասընթացների գործընթացը: Պարբերականն իր գնահատականներ է տվել տեսուչների գործունեությանը, աշակերտների դաստիարակությանն ու դասավանդման ձևերին, ֆինանսական որոշ խնդիրների: «Հայկական աշխարհ» պարբերականն անդրադարձել է Արցախում XIX դարի երկրորդ կեսի դպրոցների գործունեությանը: «Արձագանք» գրական և քաղաքական շաբաթաթերթը Արցախի կենտրոնական շրջանների դպրոցների գործունեության լուսաբանմանը զուգահեռ, ուշադրություն է դարձրել նաև Արցախի հյուսիս-արևելյան շրջանների եկեղեցական ծխական դպրոցներին: Շաբաթաթերթը հետաքրքիր տեղեկություններ է տվել նաև Հայ բարեգործական ընկերության, ինչպես նաև առանձին անհատների բարեգործական աշխատանքների մասին՝ կապված հայկական դպրոցների գործունեության հետ:

Բանալի բառերթեմական դպրոց ռեալական ուսումնարան օրիորդաց դպրոց ծխական դպրոց եկեղեցի Ամարաս Գանձասար

XX դարի սկզբներին Արևելյան Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական կացությունը շարունակում էր մնալ ծանր: Կովկասում հաստատված գոլիցինյան ռեժիմը ուժեղացրեց հայահալած քաղաքականությունը: Խիստ վերահսկողության տակ դրվեց հայկական պարբերական մամուլը: Հայկական դպրոցների մեծ մասը շարունակում էր մնալ փակված: Էջմիածնի Սինոդի տեղեկագրի համաձայն՝ ամբողջ Արցախի թեմում 1903–1905 թթ. փակվող դպրոցների քանակը հասնում էր 25-ի: Սակայն հայկական մշակույթի ու կրթական օջախների նկատմամբ ցարական կառավարության ճնշումները չէին ընկճել հայերին: Նման պայմաններում նրանց մեջ ավելի էին ուժեղացել քաղաքական ու ազգային ինքնագիտակցությունն ու հայրենասիրության ոգին, ազգապահպանման ձգտումները: Որոշ մասնավոր դպրոցներ գաղտնի շարունակում էին իրենց գործունեությունը: Արցախում երեխաների հետ դասընթացները հիմնականում իրականացվում էին տնային պայմաններում: Արցախի թեմում հայկական դպրոցները վերաբացվեցին 1905–1906 թթ. ուսումնական տարում: Հոդվածում լուսաբանվում են Արցախի կրթական կյանքի զարգացմանը խոչընդոտող հանգամանքները (կապված 1903 թ. հունիսի 12-ի եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին օրենքի, 1905–1907 թթ. հայ-թաթարական ընդհարումների հետ), առանձին ուսուցիչների գործունեությունը: Արժևորվել է առանձին անհատների բարեգործական գործունեությունը՝ ըստ «Մշակ» թերթի նյութերի:

Բանալի բառերեկեղեցական-ծխական դպրոց թեմական դպրոց ռեալական դպրոց Կովկաս Գետաշեն Գանձասար Արցախ: