Վերջերս Ադրբեջանի կողմից հայտարարվեց, որ Սևանա լիճը ցարական Ռուսաստանի բոլոր քարտեզներում անվանվում է «Գյոկչա», և քանի որ սա ադրբեջանական անվանում է, հետևաբար Սևանն Ադրբեջանի տարածքում է գտնվում։ Հոդվածում պարզաբանվում է, թե որտեղի՞ց և ե՞րբ է եկել այդ նոր անվանումը, ընդսմին առկա ցարական ժամանակների քարտեզների ճնշող մեծամասնության մեջ լիճը կոչվում է «Գյոկչա» կամ «Սևան»։ Այդ նույն քարտեզները նաև փաստում են, որ տվյալ տարածքում, այսինքն՝ Արաքսից հյուսիս ընդհուպ մինչև 1918 թ. Ադրբեջան անունով երկիր գոյություն չի ունեցել, իսկ Արաքսից հարավ գտնվող Ադրբեջան տարածքը, հիշվում է որպես Իրանի պատմական նահանգներից մեկը, որը հայկական աղբյուրներում անվանվում է «Ատրպատական»։

Բանալի բառերՀայաստան Սևան Ադրբեջան Շահ Աբբաս Գյոկչա քարտեզագրություն տեղանուններ

Պարտվելով Առաջին աշխարհամարտում՝ Օսմանյան կայսրությունը Մուդրոսի զինադադարից հետո (1918 թ. հոկտեմբերի 30) հարկադրված էր Այսրկովկասից, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանում գրաված տարածքներից դուրս բերել իր զորքերը և հետ քաշվել մինչև 1914 թ. սահմանները: Այսուհանդերձ, օսմանյան պետությունը ձեռնամուխ էր եղել ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող կենտրոններում՝ Կարսում, Նախիջևանում, Արդահանում, ընդհուպ նաև Սամցխե-Մեսխեթում (ներառում է Ադիգենի, Ախալցխայի և Ասպնջակի (վրաց.` Ասպինձա) շրջանները) անկախ միավորների՝ «Մահմեդական ազգային շուրայի (պարսկ.` խորհուրդ)» և ավելի փոքր գավառակ միություններով՝ տեղական «շուրա»-ների ստեղծմանը: Թյուրք-թաթարական այդ միավորներից էին նաև այսպես կոչված «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետություն»-ը («Կարսի Հանրապետություն») և «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն»-ը («Արևելյան Կովկասի Հանրապետություն/Շարուրի հանրապետություն»): Իթթիհադականների ու մուսավաթականների կողմից խրախուսվող այդ ինքնահնար միավորները, որոնք սրությամբ ուղղված էին Հայաստանի Հանրապետության դեմ, պետք է դառնային տեղական կառավարություններ՝ հնարավորություն տալով օսմանյան պետությանը զորքերը դուրս բերելուց հետո պահպանելու ազդեցությունը տարածաշրջանում և հող նախապատրաստելու հետագայում թուրքերի վերադարձի համար: Այդ ամենով հանդերձ, օսմանյան պետությունը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում մահմեդական «անկախ» միավորումներ ստեղծելու ռազմավարական ծրագրով նպատակադրվել էր Հայաստանը և Վրաստանը օղակել թուրք-թաթարական խիտ բնակեցված տարածքով: Իսկ տարածքային ծավալման այդ քաղաքականությունը տեղավորվում էր «Մեծ Ադրբեջան» պետության ստեղծման հայեցակարգի մեջ: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության վճռական գործողությունների արդյունքում վերոնշյալ ինքնահնար «հանրապետությունների» գոյությունները դադարեցվեցին: 1919 թ. ապրիլի 23-ին հայ-բրիտանական զորքը մտնելով Կարս՝ վերացրեց Հայաստանի սրտում բուն դրած ինքնակոչ «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետությունը» և վճռական գործողություններով վերահաստատեց օրինական իշխանությունը: Իսկ «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն» արհեստական միավորման գոյությունը դադարեցվեց 1919 թ. մայիսի 14-ին, երբ հայկական զորքերի մուտքով Շարուր-Նախիջևանը պաշտոնապես անցավ Հայաստանի Հանրապետության հսկողության ներքո:

Բանալի բառերՀայաստանի Հանրապետություն Ստեփան Ղորղանյան Սամցխե-Մեսխեթ օսմանյան պետություն «Մեծ Ադրբեջան» Սերվեր-բեկ Աթաբեկ Քոբլիանսկի Ամիր-բեկ Նարիման-բեկովի Յաղուբ Շևքեթ փաշա

Ցեղասպանության տարբեր օրինակների ուսումնասիրությունը առանց դրանց պատճառների և նախապայմանների ուսումնասիրության պարզապես անհնար է: Ցեղասպանական քաղաքականություն իրականացնող հանցավոր վարչակարգերն առաջնորդվում են որոշակի պատճառներով ու շարժառիթներով: Ցեղասպանության կազմակերպիչները որոշակի խմբերի նկատմամբ կայացված իրենց հանցավոր որոշումները փորձում են արդարացնել էթնոքաղաքական, կրոնական, սոցիալ-տնտեսական և այլ «հիմնավորումներով»։ Ժամանակակից ցեղասպանագիտական ուսումնասիրությունները կենտրոնանում են նաև ցեղասպանության տարբեր օրինակների պատճառների և նախապայմանների համեմատական վերլուծության վրա՝ ձգտելով վերհանել ինչպես դրանց ընդհանրությունները, այնպես էլ առանձնահատկությունները։ Տվյալ նպատակից ելնելով անհրաժեշտություն է առաջանում ուսումնասիրել Օսմանյան կայսրությունում հայերի և Բոսնիա-Հերցեգովինայում քրիստոնյա բնակչության նկատմամբ իրականացվող խտրական քաղաքականությունը, հետազոտել կատարված հանցագործությունների գաղափարական հիմքերը, ինչպես նաև դրանց նախորդած նախապատրաստական գործընթացները։

Բանալի բառերՀայոց ցեղասպանություն Օսմանյան կայսրություն պանթյուրքիզմ Հարավսլավիա Բոսնիա և Հերցեգովինա Սերբիա ցեղասպանական գործողություններ

Գերմանա-հրեական ծագումով բրիտանացի քարոզիչ Ջոզեֆ Վոլֆը (1795–1862) գրել է վեց ուղեգրություն՝ արևելյան երկրներ կատարած իր ճանապարհորդությունների մասին։ Դրանց ընթացքում նա անհրաժեշտ է համարել արձանագրել իր այցելած վայրերում ապրող տարբեր ժողովուրդների, այդ թվում նաև հայերի թվաքանակը։ Այս առումով նրա ուղեգրությունները բացառիկ աղբյուր են XIX դարի առաջին կեսի հայության թվաքանակը պարզելու համար ինչպես Արևելյան և Արևմտյան Հայաստանում, այնպես էլ հարևան և այլ երկրներում (Օսմանյան կայսրություն, Պարսկաստան, Մերձավոր Արևելք, Աֆղանստան, Հնդկաստան)։ Մասնավորապես, իր «Միսիոներական օրագիր և հրեաների միսիոներ վերապատվելի Ջոզեֆ Վոլֆի հիշողություններ» (1827–1829) և «Հետազոտություններ և միսիոներական աշխատանքներ հրեաների, մահմեդականների և այլ աղանդների մեջ վերապատվելի Ջոզեֆ Վոլֆի՝ 1831–1834 թվականների ճանապարհորդությունների ընթացքում» (1835) ուղեգրություններում նա նշել է իր այցելած քաղաքների և գյուղերի հայ բնակիչների թվաքանակը։ Այսպես, նրա տվյալներով, Բաքվում ապրել է 114 ընտանիք, Շապին Գարահիսարում՝ 4000, Սվազում՝ 5000, Կոստանդնուպոլսում՝ 130,000, Քաբուլում՝ 40 ընտանիք, Բրիտանական Հնդկաստանում՝ 1000 հայ և այլն։ Նշելով իր այցելած քաղաքների ու գյուղերի հայ բնակիչների թվաքանակը՝ Վոլֆը գրեթե միշտ տարբերակել է առաքելական և կաթոլիկ հայերին, հաճախ անհրաժեշտ համարել նշել նաև հոգևորականների թիվը։ Հաշվի առնելով, որ Ջոզեֆ Վոլֆը, լինելով միսիոներ, շփման մեջ է եղել հայ եկեղեցական և կրթական գործիչների հետ և իր տեղեկությունները ստացել է նրանցից, նրա հաղորդած տվյալները կարելի է համարել հիմնականում հավաստի։

Բանալի բառերՋոզեֆ Վոլֆ ուղեգրություն հայեր գյուղական բնակչություն Օսմանյան կայսրություն Մեսոպոտամիա Պարսկաստան

«Ազատամարտ» և «Ժամանակ» օրաթերթերը պարբերաբար անդրադարձել էին 1914 թ․ հունվարի 26-ին կնքված ռուս-թուրքական համաձայնագրին՝ կարևորելով դրա դերը հայկական բարենորոգումների խնդրի լուծման գործում։ «Ազատամարտ»-ը դա արել էր գրեթե ամենօրյա կտրվածքով՝ խմբագրականների, վերլուծական հոդվածների, թղթակցությունների միջոցով։ Իբրև ՀՅԴ պաշտոնաթերթ՝ այն արտահայտել էր առաջին հերթին կուսակցության դիրքորոշումները և դիտողություններն այդ փաստաթղթի վերաբերյալ։ Թեև պարբերականի խմբագրակազմը փորձել էր իրատեսորեն մոտենալ համաձայնագրին, բայց չէր նկատել կամ չէր մատնանշել իշխանությունների ներթաքույց նպատակը․ հնարավորության դեպքում Հայկական հարցում հրաժարվել ստանձնած պարտավորություններից։ «Ժամանակ» օրաթերթը ոչ հաճախակի էր ներկայացրել խնդրո առարկա թեման։ Պարբերականի էջերում համաձայնագիրը լուսաբանվել էր առավելապես լուրի և թղթակցության ժանրերով։ Դրանք հաճախ թարգմանություններ էին թուրքական, եվրոպական թերթերի և լրատվական գործակալությունների նյութերից։ Որպես անկախ մամուլի օրգան՝ «Ժամանակ»-ը չէր պաշտպանել որևէ կուսակցության տեսակետները։ Այս թեմայով հրապարակումներն առանց մեկնաբանությունների էին տպագրվել։ Թերթը չեզոք կեցվածք էր որդեգրել, թեև զգացվում էր խմբագրության աշխատակիցների մտահոգությունն արևմտահայության ճակատագրի նկատմամբ ու անհանգստությունը՝ հանուն Հայկական հարցի լուծման գործադրվող ջանքերի հաջող ավարտի։ Օսմանյան կայսրության իշխանությունների կողմից 1914 թ․ հունվարի 26-ին կնքված ռուս-թուրքական համաձայնագրի չեղարկումը թուրքական դիվանագիտության նախորդ տասնամյակների աշխատանքի հետևանքն էր։ Նպատակը Հայկական հարցից և մեծ տերությունների կողմից դրա միջոցով Թուրքիային քաղաքական ու տնտեսական շահարկումների ենթարկելուց ազատելն էր։ Այս հարցին նվիրված վերլուծական հոդվածներ չկային «Ազատամարտ» ու «Ժամանակ» օրաթերթերի 1914–1915 թթ․ մեզ հասած հավաքածուներում։ Եթե եվրոպական մեծ տերություններից յուրաքանչյուրը, Հայկական հարցի շահարկմամբ, ինչ-որ տեղ վտանգ էր ստեղծում Օսմանյան կայսրության ամբողջականության համար, ապա, ինչպես «Ազատամարտ» և «Ժամանակ» պարբերականների էջերում զետեղված նյութերն են վկայում, արևմտահայության նպատակները զուտ նրանց կենսապահովմանն ու ազգային դիմագծի պահպանմանն էին վերաբերում։ Իշխող իթթիհատական կուսակցության պաշտոնաթերթերն իրենց հերթին պնդում էին, որ Արևելյան Անատոլիայում (Արևմտյան Հայաստանում) պարբերաբար ծագող «ապստամբական» շարժումները տասնամյակներ շարունակ եվրոպական մեծ տերություններին դիվանագիտական խաղեր վարելու հնարավորություն էին տալիս, ինչը կարող էր վտանգել Օսմանյան կայսրության տարածքային անձեռնմխելիությունը և անկախությունը։ Դրան վերջ տալու համար էր նաև, որ թուրքական իշխանությունները հրաժարվեցին 1914 թ․ հունվարի 26-ին կնքված ռուս-թուրքական համաձայնագրից և գտան Հայկական հարցի՝ լուծման իրենց պետության համար շահավետ տարբերակ։

Բանալի բառեր1914 թ․ հունվարի 26-ի ռուս-թուրքական համաձայնագիր «Ազատամարտ» օրաթերթ «Ժամանակ» օրաթերթ հայկական բարենորոգումների ծրագիր Հայկական հարց Նիկոլայ Հոֆ Լուի Վեսթենենկ

Սունդուկյանի վոդևիլները առանձնանում են ոչ միայն իրենց կատակերգական կառուցվածքով, այլև խորը սոցիալական ենթատեքստով և կերպարների բազմաշերտ զարգացմամբ։ Հեղինակը ստեղծում է տիպական, սակայն միևնույն ժամանակ անհատականացված կերպարներ, որոնք արտացոլում են ժամանակի սոցիալական հարաբերությունները, բարոյական արժեքները և հակասությունները։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Սունդուկյանը հմտորեն համադրում է հումորը քննադատական մոտեցման հետ՝ բացահայտելով սոցիալական անհավասարությունը, կեղծ բարոյականությունը և նյութապաշտությունը։ Հատկանշական է նաև, որ նրա կերպարները հաճախ կրում են մշակութային խաչաձևումներ, օրինակ՝ Յավանգուլի կերպարը, որը ներկայացնում է հայկական և վրացական մշակույթների միաձուլումը։ Իր կերպարների միջոցով Սունդուկյանը հաճախ բարձրացնում է հասարակության բարոյական և սոցիալական անկման խնդիրները։ Նրա հերոսները հաճախ հայտնվում են ներքին և արտաքին հակասությունների կենտրոնում՝ կանգնելով հին և նոր արժեքների, նյութական շահերի և բարոյական սկզբունքների բախման առջև։

Բանալի բառերվոդևիլ դրամատուրգիա եվրոպական մշակույթ Գաբրիել Սունդուկյան կերպարակերտում արժեքներ թատրոն

Առածային խոսույթում կերպարանափոխության լեզվաճանաչողական կաղապարը ֆրանսերեն ու հայերեն առածների օրինակով վերհանում է մարդկային էության բնորոշումն ու հատկանիշների ճանաչողությունը: Կենդանական աշխարհի պատկերի ու հասկացութային փոխհաբերությունների օգնությամբ դիտարկվում են մարդկային բնույթն ու վարքագծի կաղապարները, և այս համատեքստում ընդգծվում է կերպարանափոխության բացասական հարանշանակությունը: Վերոնշյալի հիմքը վարքագծի ու լայն իմաստով ինքնության փոփոխության հիմնահարցն է, ինչը քննվում է ինչպես գոյաբանական հարթությունում, այնպես էլ հասկացութային ընկալման մակարդակում՝ լինելու և թվալու սահմանագծին: Շեշտադրվել է պատճառա-հետևանքայնության վերլուծությունը՝ նոր ինքնության կառուցման համատեքստում: Հարկ է նշել, որ առածային խոսույթն ընդգծում է մարդկային բնույթի հաստատուն լինելը, իսկ կերպարանափոխության արտաքին դրսևորումը ներքին որևէ փոփոխության չի հանգեցնում: Քննության առարկա առածներում լեզվաճանաչողական ու լեզվաոճական դիտանկյունից վերլուծվել են արտաքին ազդեցության ձախողման, բնածին հատկությունների, վարքագծի վրա էության արտապատկերման ճանաչողական կաղապարները:

Բանալի բառերկերպարանափոխություն առածային խոսույթ մարդկային էություն կենդանուն հասկացութային փոխաբերություն լինել թվալ

Տարբեր ժամանակներում գրողները նախընտրել են ստեղծագործել ծածկանունով կամ անստորագիր: Ինչո՞ւ է առհասարակ գրողը ներկայանում ծածկանունով կամ կեղծանունով: Պատճառները շատ են ու յուրաքանչյուր գրողի համար ունեցել և կարող են ունենալ իրենց ուրույն հիմքերը` երկար անունը կարճով փոխարինելը, նման կամ նույն անունը կրող մեկ այլ գրողից տարբերվելը, ազգային ծագումը թաքցնելը, ավելի խոսուն անունով հայտնի դառնալը, գաղտնիությունը, հեղինակի հասարակական դիրքը, գրաքննությունը և այլն: Մեծանուն երգիծաբան Հակոբ Պարոնյանը ևս իր ստեղծագործությունների, հոդվածների մեծ մասը ստորագրել է ծածկանունով կամ հրապարակել դրանք անստորագիր: Հոդվածում մասնավորապես անդրադարձ է կատարվում «Մեղու» և «Թատրոն» երգիծաթերթերում գրողի այն երկերի դերանուն-ծածկանուններին և մի քանի այլ ծածկանունների, որոնք տարիներ շարունակ չեն վերագրվել Պարոնյանին: Քննության են առնվում Հ. Պարոնյանի կողմից այդ ծածկանունների գործածության շարժառիթները, ներկայացվում է ծածկանունների կիրառության քանակական վիճակագրություն, և ընդգծվում են դրանց գործածման անհամապատասխանություններն ու հնարավոր պատճառները:

Բանալի բառերՀակոբ Պարոնյան ծածկանուն կեղծանուն «Մեղու» երգիծաթերթ «Թատրոն» երգիծաթերթ դերանուն-ծածկանուն անստորագիր

Պարույր Սևակի կերպարը` որպես հայ մտավորականության, ճշմարտության որոնման և հոգևոր դիմագծի խորհրդանիշ, բազմիցս արտացոլվել է ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Սարգիս Մուրադյանի (1927–2007) ստեղծագործություններում։ Ուսումնասիրելով Սարգիս Մուրադյանի՝ Պարույր Սևակին նվիրված տարբեր տարիների դիմանկարների շարքը, թեմատիկ կոմպոզիցիոն աշխատանքներն ու որմնանկարները, դիտարկման առարկա է դառնում նաև դրանց տեղը և դերը` 1960–1980-ականների հայ ազգային կերպարվեստի ընդհանուր զարգացումների համատեքստում։ Այդ շրջանում ձևավորվում էր նոր՝ հոգեբանական խորությամբ և խորհրդանշական բազմաշերտությամբ բնութագրվող գեղանկարչական մտածողություն, որի շրջանակում Մուրադյանի սևակյան պատկերները համահունչ էին ժամանակակից նկարիչների՝ մտավորականի կերպարի մեկնաբանություններին։ Զուգահեռներ ենք անցկացրել Հովհաննես Զարդարյանի, Էդուարդ Իսաբեկյանի, Արա Բեքարյանի դիմանկարների հետ, որոնք, ինչպես Ս. Մուրադյանի գործերում, արտացոլում են ներքին լարվածության, հոգևոր որոնման և ազգային ինքնագիտակցության թեմաները։ Ս. Մուրադյանի ստեղծագործություններում Պարույր Սևակը ներկայանում է որպես հայ մտավորականի հավաքական կերպար՝ խորապես ազգային, բայց միաժամանակ համամարդկային հնչողությամբ, որտեղ բացահայտվում է մարդու և հողի, հիշողության և լռության, տառապանքի և ոգեղեն տոկունության ներքին կապը։ Ս. Մուրադյանի սևակյան շարքը վերածվել է մարդու մտքի և հոգու հավերժության մասին գեղարվեստական վկայության։

Բանալի բառերՍարգիս Մուրադյան Պարույր Սևակ հայ կերպարվեստ դիմանկար որմնանկար գծանկար էսքիզ

Տարբեր հասարակական վայրերում ստեղծված Հովհաննես Մինասյանի 1960-ականների որմնանկարները ոչ միայն անհատական ստեղծագործական որոնումների, այլև ժամանակաշրջանի գեղագիտական և գաղափարական վերափոխումների ամբողջական պատկերն են։ 1961–1964 թվականներին արված «Շուր-ջպար», «Ձկնիկներ», «Սրինգ» որմնանկարներում ծավալների պարզեցումը և ընդհանրացումը, լուսավոր, գրեթե իդիլիական կոլորիտը և հստակ ռիթմիկ կառուցվածքը ձևավորում են ներդաշնակ, սահուն հորինվածքներ։ Այստեղ մարդու և բնության հարաբերությունը ներկայացվում է իբրև ներդաշնակ ամբողջություն․ շարժման մեջ գտնվող մարմինները մեղմ արտահայտչական գծերի շնորհիվ հաղորդում են կենսախինդ դինամիկա և ազատության զգացում։ Այս մոտեցումը կարելի է մեկնաբանել որպես «Ձնհալի» դարաշրջանին բնորոշ՝ դեպի բնություն, նախնական մաքրություն և «կորուսյալ դրախտ» վերադարձի գեղարվեստական արտահայտություն, որտեղ մարդը դեռևս չի հակադրվում միջավայրին, այլ գոյակցում է նրա հետ։ Միևնույն ժամանակ, 1968 թվականին ստեղծված «Շինարարներ, լեռնագործներ, զոդողներ» ինդուստրիալ ֆրիզը նշանավորում է Մինասյանի արվեստում նոր մտածողության փուլ։ Այստեղ գերիշխող է «խստաշունչ ոճին» համահունչ լեզուն՝ խիստ երկրաչափական ձևեր, ծանր, մոնումենտալ ռիթմեր և նյութական աշխարհի ընդգծված կշիռ։ Բնության և տեխնածին միջավայրի տարերքները՝ քարհանքը, երկաթյա խողովակները, երկաթբետոնե ծավալները վերածվում են համընդհանուր հորձանուտի, որի մեջ մարդը հանդես է գալիս ոչ թե որպես դիտորդ, այլ գործող ուժ։ Մինասյանական հերոսները՝ շինարար-բանվորները, ձուլվում են արդյունաբերական միջավայրին՝ դառնալով նրա անբաժան մասը և միաժամանակ՝ հաղթահարողը։ Այս երկու փուլերի համադրումը ցույց է տալիս, որ Մինասյանի մոնումենտալ արվեստը զարգանում է ներդաշնակ իդիլիայի և լարված ինդուստրիալ հերոսապատման միջև՝ արձագանքելով ժամանակի հասարակական, գաղափարական և գեղարվեստական մարտահրավերներին։ Նրա որմնանկարները դառնում են 1960-ականների հայ կերպարվեստի կարևոր վկայություններ՝ միաժամանակ պահպանելով արդիական հնչեղություն և խորքային մարդասիրական իմաստ։

Բանալի բառերՀովհաննես Մինասյան որմնանկար որմնանկարչական ձևավորում կերպարվեստ մոնումենտալիզմ ժառանգություն նկարչություն

Սույն հոդվածում մենք անդրադառնում ենք հայկական սփյուռքի նշանավոր ներկայացուցիչ, արվեստագետ Սարգիս Խաչատուրյանի ստեղծագործական գործունեության երկրորդ շրջանին։ Ներկայացնում ենք 1929–1933 թվականներին Պարսկաստանում գտնվելու ընթացքում Սպահանի Սեֆյան պալատների Ալի Ղափուի, Չեհել Սոթունի և այլ պալատական կառույցների որմնանկարների կրկնօրինակման և վերակառուցման նրա լայնածավալ աշխատանքների վերլուծությունը։ Ուշագրավ է նկարչի բացառիկ ներդրումը իրանական մշակութային ժառանգության պահպանման և Եվրոպայում ու Ամերիկայում Արևելյան արվեստի հանրահռչակման գործում։ Մեր կողմից իրականացված արխիվային և փաստագրական հետազոտության հիման վրա առաջ է քաշվում Բրանլի փողոցի վրա գտնվող թանգարանի հավաքածուից անանուն ստեղծագործության՝ Խաչատուրյանի վրձնին վերագրելու թեզը։ Այդ գործը մենք նույնացնում ենք Խաչատուրյանի «Խոջա Պետրոսի Քէֆը Շահ Աբբասի ներկայությամբ» որմնանկարի հետ։

Բանալի բառերՍարգիս Խաչատուրյան արևելյան արվեստ Ալի Ղափու պալատ Չհել Սոթուն պալատ Նոր Ջուղա ընդօրինակումներ Շահ-Աբբասի ժամանակաշրջան