Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի մարտավարության բաղադրիչ մասն է կազմում նաև Արևելյան Այսրկովկասի և բռնազավթված ի բնե հայկական տարածքների հայակերտ տեղանունների թյուրքացումը, տեղագրական ու պատմական քարտեզների կեղծումը, գործընթաց, որ տակավին սկսվել էր արհեստածին «Ադրբեջան» կազմավորման ժամանակներից: Հայկական տեղանունների միտումնավոր խեղաթյուրումը, դրանց ամեն կերպ թյուրքական հնչողություն տալը նպատակ ունի «ապացուցելու» զավթված տարածքների թյուրք-ադրբեջանական պատկանելության առասպելի «իսկությունը»: Այս նենգամիտ քաղաքականության հետևանքով հայկական տեղանունները, ենթարկվելով թուրքերենի արտասանական առանձնահատկություններին, կրեցին համապատասխան փոփոխություններ, որ ռազմավարական և ժողովրդագրական տեսակետից Հայաստանի համար հղի է լուրջ վտանգներով:

Բանալի բառեր«Մեծ Ադրբեջան» Արևելյան Այսրկովկաս համաթյուրքականություն կեղծարարություն տեղանուն քարտեզ տոպոցիդ

Պարտվելով Առաջին աշխարհամարտում՝ Օսմանյան կայսրությունը Մուդրոսի զինադադարից հետո (1918 թ. հոկտեմբերի 30) հարկադրված էր Այսրկովկասից, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանում գրաված տարածքներից դուրս բերել իր զորքերը և հետ քաշվել մինչև 1914 թ. սահմանները: Այսուհանդերձ, օսմանյան պետությունը ձեռնամուխ էր եղել ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող կենտրոններում՝ Կարսում, Նախիջևանում, Արդահանում, ընդհուպ նաև Սամցխե-Մեսխեթում (ներառում է Ադիգենի, Ախալցխայի և Ասպնջակի (վրաց.` Ասպինձա) շրջանները) անկախ միավորների՝ «Մահմեդական ազգային շուրայի (պարսկ.` խորհուրդ)» և ավելի փոքր գավառակ միություններով՝ տեղական «շուրա»-ների ստեղծմանը: Թյուրք-թաթարական այդ միավորներից էին նաև այսպես կոչված «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետություն»-ը («Կարսի Հանրապետություն») և «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն»-ը («Արևելյան Կովկասի Հանրապետություն/Շարուրի հանրապետություն»): Իթթիհադականների ու մուսավաթականների կողմից խրախուսվող այդ ինքնահնար միավորները, որոնք սրությամբ ուղղված էին Հայաստանի Հանրապետության դեմ, պետք է դառնային տեղական կառավարություններ՝ հնարավորություն տալով օսմանյան պետությանը զորքերը դուրս բերելուց հետո պահպանելու ազդեցությունը տարածաշրջանում և հող նախապատրաստելու հետագայում թուրքերի վերադարձի համար: Այդ ամենով հանդերձ, օսմանյան պետությունը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում մահմեդական «անկախ» միավորումներ ստեղծելու ռազմավարական ծրագրով նպատակադրվել էր Հայաստանը և Վրաստանը օղակել թուրք-թաթարական խիտ բնակեցված տարածքով: Իսկ տարածքային ծավալման այդ քաղաքականությունը տեղավորվում էր «Մեծ Ադրբեջան» պետության ստեղծման հայեցակարգի մեջ: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության վճռական գործողությունների արդյունքում վերոնշյալ ինքնահնար «հանրապետությունների» գոյությունները դադարեցվեցին: 1919 թ. ապրիլի 23-ին հայ-բրիտանական զորքը մտնելով Կարս՝ վերացրեց Հայաստանի սրտում բուն դրած ինքնակոչ «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետությունը» և վճռական գործողություններով վերահաստատեց օրինական իշխանությունը: Իսկ «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն» արհեստական միավորման գոյությունը դադարեցվեց 1919 թ. մայիսի 14-ին, երբ հայկական զորքերի մուտքով Շարուր-Նախիջևանը պաշտոնապես անցավ Հայաստանի Հանրապետության հսկողության ներքո:

Բանալի բառերՀայաստանի Հանրապետություն Ստեփան Ղորղանյան Սամցխե-Մեսխեթ օսմանյան պետություն «Մեծ Ադրբեջան» Սերվեր-բեկ Աթաբեկ Քոբլիանսկի Ամիր-բեկ Նարիման-բեկովի Յաղուբ Շևքեթ փաշա