Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության և Սինջարում եզդիների ցեղասպանության պատճառների և նախադրյալների համեմատական վերլուծության հիման վրա կարելի է արձանագրել, որ երկու նույնական հանցագործությունները շատ ընդհանրություններ ունեն։ Ինչպես Հայոց ցեղասպանությունը, այնպես էլ եզդիների ցեղասպանությունն իրագործվեցին ռասիստական գաղափարախոսությունների հիման վրա: Եթե Հայոց ցեղասպանության իրականացման հիմքում պանթուրքիզմի գաղափարախոսությունն էր, ապա եզդիների ցեղասպանությունն իրագործվեց արաբիզմի և արմատական իսլամի գաղափարախոսության հիման վրա։ Երկու դեպքում էլ ցեղասպանությունների կազմակերպիչները նպատակ էին հետապնդում բնիկ ժողովուրդներին զրկել իրենց հայրենիքում ապրելու իրավունքից և տիրանալ նրանց բնօրրանին, ինչը դարձավ այդ հանցագործությունների կատարման հիմնական շարժառիթներից մեկը։ Ընդհանուր հատկանիշների հետ մեկտեղ, նկատվում են նաև որոշակի տարբերություններ: Հայոց ցեղասպանությունը և եզդիների ցեղասպանությունը իրականացվել են տարբեր ժամանակաշրջաններում և տարբեր տարածաշրջաններում, ինչն, անկասկած, իր ազդեցությունն է թողել այդ նույնաբովանդակ հանցագործությունների պատճառների և նախադրյալների վրա։ Երկու հանցագործությունների պատճառների և նախադրյալների հիմնական տարբերությունն այն է, որ եթե Հայոց ցեղասպանությունը ծրագրվել և նախապատրաստվել էր Օսմանյան կայսրության իշխանությունների կողմից՝ Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին, որի սկսվելն այդ հանցագործության իրագործաման ազդանշան դարձավ, ապա Սինջարում եզդիների ցեղասպանությունը նախապատրաստվել և իրականացվել էր «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման կողմից, որն իր վերահսկողության տակ էր վերցրել Իրաքի որոշ տարածքներ: Միևնույն ժամանակ պետք է նշել, որ Իրաքի իշխանությունների հանցավոր անգործության պայմաններում քրդական ինքնավարության մարմինները հանցակից դարձան այդ հանցագործություններին։

Բանալի բառերՀայոց ցեղասպանություն Օսմանյան կայսրություն պանթուրքիզմ եզդիների ցեղասպանություն Իրաքի Սինջար նահանգ (Շանգալ) արաբիզմի գաղափարախոսություն արմատական իսլամ

Յօդուածը նուիրուած է XVII–XIX դդ. հայ վաճառականներու մասնակցութեամբ Մերձաւոր Արեւելքի տնտեսութեան զարգացման վերլուծութեան, որպէս տարածաշրջանի սոցիալական բացառիկ իրողութիւն, որ կարելի է դիտարկել նաեւ մէկ կողմէ որպէս, իսկ միւս կողմէ տեղական իսլամադաւան եւ քրիստոնէադաւան տարբեր կրօնական համայնքներու միջեւ խաղաղ գոյակցութեան արտայայտութիւն։Ըստ այդմ, ժամանակագրական տեսանկիւնէն հետազօտութեան մէջ ներկայացուած է XVII–XIX դդ., երբ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ կը հատուէին կամ կը բախուէին Մեծ տէրութիւններու միջեւ շահերը։ Սակայն այդ դժուարին յարաբերութիւններու պայմաններուն որոշակի գործունէութիւն ծաւալած են հայ վաճառականները՝ իրար կապելով Արեւելքն ու Արեւմուտքը, այդպիսով իսկական կամուրջ հանդիսանալով Մերձաւոր Արեւելքի եւ եւրոպական հասարակութիւններու միջեւ։ Այս կարելի է բացատրել անով, որ Մերձաւոր Արեւելքի հայկական գաղթօճախները թէեւ փոքր ընդհատումներով կամ ժամանակ առ ժամանակ սկսան վերելք ապրիլ սուրիական, իրանական կամ իրաքեան հասարակութիւններու սոցիալական կառուցուածքի մէջ։ Կարելի է վստահաբար ըսել, որ առեւտրի մէջ յաջողակ ըլլալը նպաստած է հայկական գաղթավայրերու մէջ ազգային առանձնայատկութիւններու եւ նկարագիրի պահպանման:

Բանալի բառերՀայ վաճառականներ Իրաք Իրան Հալէպ կարաւան առևտրային ուղիներ Պարսից Ծոց

Ամփոփելով երկու հանցագործությունների դադարեցման նպատակով միջազգային միջամտության արդյունավետության, այդ հանցագործությունների հետևանքների և դատապարտման աստիճանի գնահատման հա-մեմատական վերլուծությունը, կարող ենք արձանագրել, որ բազմաթիվ ընդհանրությունների հետ մեկտեղ առանձնանում են հետևյալ էական տարբերությունները. 1. Օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով պայմանավորված Իրաքի Սինջար շրջանում եզդիների նկատմամբ «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման կողմից կատարվող հանցագործությունները դադարեցնելու նպատակով միջազգային հանրության միջամտությունն ավելի նպատակային և արդյունավետ էր, քան թուրքական իշխանությունների կողմից Օսմանյան կայսրությունում իրագործված Հայոց ցեղասպանության իրականացման ընթացքում։ 2. Ցեղասպանությունից հետո հայերը զրկվեցին իրենց հայրենիք՝ Արեւմտյան Հայաստան վերադառնալու իրավունքից, իսկ եզդի բնակչության մի մասը ահաբեկիչների հեռանալուց հետո հնարավորություն ունեցավ վերադառնալ հայրենի բնակավայրեր: Բացի այդ, ցեղասպանությունից հետո հայ ժողովուրդն անհամեմատ ավելի մեծ ժողովրդագրական կորուստներ կրեց և ավելի ծանր հետևանքների առաջ կանգնեց, քան ահաբեկչական խմբավորման հանցագործություններից տուժած եզդի ժողովուրդը։ 3. Հայոց ցեղասպանության փաստը ճանաչվել և արձանագրվել է թուրքական ռազմական դատարանների կողմից, մինչդեռ Սինջարի եզդիների նկատմամբ կատարված հանցագործությունները դեռևս վերջնական իրավական գնահատական չեն ստացել։ Եզդիների դեմ կատարված հան-ցագործությունների իրավական որակումը բարդանում է նրանով, որ դրանք իրականացվել են ոչ թե պետական իշխանությունների, այլ ահաբեկչական խմբավորման կողմից։ 4. Ի տարբերություն ահաբեկիչների հանցագործություններին մասնակցած մահմեդական արաբների դեմ եզդիական խմբերի վրեժխնդրության դեպքերի, «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում ոչ թե հայերի ցեղասպանությանը մասնակցած սովորական թուրքեր կամ մահմեդականներ էին պատժվում, այլ այդ հանցագործության գլխավոր կազմակերպիչները, որոնց թուրքական ռազմական ատյանները հեռակա կարգով դատապարտել էին մահվան:

Բանալի բառերՀայոց ցեղասպանություն Օսմանյան կայսրություն եզդիների ցեղասպանություն Իրաքի Սինջար շրջան միջազգային միջամտություն հանցագործությունների հետևանքներ դատապարտվածության աստիճան