Պատերազմների ժամանակ մշակութային ժառանգությունը խոցելի է դիտավորյալ հարձակումների և անհանդուրժողականության պատճառով, ինչն էականորեն դրսևորվեց Ադրբեջանի կողմից 2020 թվականին սանձազերծված 44-օրյա պատերազմի, Լաչինի միջանցքի շրջափակման և 2023 թվականի ռազմական գործողությունների հետևանքով Արցախի ամբողջական հայաթափման գործընթացներում։ Զինված բախումների կամ կոնֆլիկտային իրավիճակներում հուշարձանների, դրանց անմիջական մշակութային լանդշաֆտի օգտագործումը ռազմական նպատակով՝ այդ թվում որպես ապաստարան, զինամթերքի պահեստ, մարտական հենակետ, դիտակետ, հրամանատարության կետ կամ զինված ուժերի տեղակայման կենտրոն, էական վտանգ է ժառանգության պահպանությանը։ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո Արցախի մի շարք եկեղեցիներ, համայնքային մշակութային ու կրթական կենտրոններ Ադրբեջանի կողմից սկսեցին օգտագործվել ռազմական նպատակով՝ խաթարելով ժառանգության հիմնական՝ մշակութային, հոգևոր, պատմական, կրթական, գեղագիտական և այլ գործառույթները։ Ժառանգության գործառույթի նման փոփոխմամբ ռազմական նպատակներին ծառայեցնելը կամ, որ նույնն է ժառանգությունը ռազմական օբյեկտի վերածելը, փաստորեն, վերջինիս հոգևոր-մշակութային գործառույթի խաթարումից զատ, մի կողմից չեզոքացնում է ժառանգության անձեռնմխելիությունը որպես պատերազմներում Հաագայի, Ժնևի կոնվենցիաներով և միջազգային մարդասիրական իրավունքով պաշտպանված քաղաքացիական օբյեկտ, իսկ մյուս կողմից առավել խոցելի դարձնում՝ բարձրացնելով ոչնչացման հավանականությունը։ Բայց, չնայած միջազգային հումանիտար իրավունքի առկա նորմերին՝ Ադրբեջանի կողմից Արցախի հուշարձանների ռազմական նպատակներով օգտագործման հետևանքով դրանց ոչնչացման և վնասման դեպքերը ոչ միայն չեն դադարում, այլ շարունակում են աճել՝ վտանգելով թե տարածաշրջանի և թե մոլորակի մշակութային ժառանգությունը։

Բանալի բառերՄիջազգային մարդասիրական իրավունք մշակութային ժառանգության պաշտպանություն զինված հակամարտություն Արցախ Ադրբեջան մշակութային արժեքների ռազմական օգտագործում ռազմական անհրաժեշտություն ռազմական հանցագործություն

XX դարի սկզբներին Արևելյան Հայաստանի տնտեսական և քաղաքական կացությունը շարունակում էր մնալ ծանր: Կովկասում հաստատված գոլիցինյան ռեժիմը ուժեղացրեց հայահալած քաղաքականությունը: Խիստ վերահսկողության տակ դրվեց հայկական պարբերական մամուլը: Հայկական դպրոցների մեծ մասը շարունակում էր մնալ փակված: Էջմիածնի Սինոդի տեղեկագրի համաձայն՝ ամբողջ Արցախի թեմում 1903–1905 թթ. փակվող դպրոցների քանակը հասնում էր 25-ի: Սակայն հայկական մշակույթի ու կրթական օջախների նկատմամբ ցարական կառավարության ճնշումները չէին ընկճել հայերին: Նման պայմաններում նրանց մեջ ավելի էին ուժեղացել քաղաքական ու ազգային ինքնագիտակցությունն ու հայրենասիրության ոգին, ազգապահպանման ձգտումները: Որոշ մասնավոր դպրոցներ գաղտնի շարունակում էին իրենց գործունեությունը: Արցախում երեխաների հետ դասընթացները հիմնականում իրականացվում էին տնային պայմաններում: Արցախի թեմում հայկական դպրոցները վերաբացվեցին 1905–1906 թթ. ուսումնական տարում: Հոդվածում լուսաբանվում են Արցախի կրթական կյանքի զարգացմանը խոչընդոտող հանգամանքները (կապված 1903 թ. հունիսի 12-ի եկեղեցական գույքի բռնագրավման մասին օրենքի, 1905–1907 թթ. հայ-թաթարական ընդհարումների հետ), առանձին ուսուցիչների գործունեությունը: Արժևորվել է առանձին անհատների բարեգործական գործունեությունը՝ ըստ «Մշակ» թերթի նյութերի:

Բանալի բառերեկեղեցական-ծխական դպրոց թեմական դպրոց ռեալական դպրոց Կովկաս Գետաշեն Գանձասար Արցախ:

Սույն հոդվածում ներկայացվում են 1986–1991 թթ. Արցախում տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացները՝ հատկապես կարևորվել են Արցախյան շարժման նոր փուլի համատեքստում ստեղծված ընդհատակյա և ոչ ընդհատակյա կազմակերպությունների դերն ու նշանակությունը: Իրադարձությունների վերլուծությունը ցույց տվեց, որ շարժման նոր փուլը զարթոնք ապրեց ազգային նկարագիր ունեցող երիտասարդության և մտավորականության ջանքերի շնորհիվ: Հետագայում շարժման մեջ ձևավորվեց երկու հակառակ քաղաքական ուղղություն, որոնց պայքարը իր բացասական ազդեցությունը թողեց ազատագրական պայքարի որակի վրա: Քաղաքական պայքարի փոփոխության արդյունքում փորձ կատարվեց համախմբել քաղաքական ուժերին, սակայն Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) Հանրապետության (ԼՂՀ) հռչակումից հետո տեղի ունեցած քաղաքական գործընթացները ապացուցեցին հակառակը: Ներքաղաքական խմորումները ավելի ակնհայտ դարձան 1992 թ. հունվարի 6–7-ը ԼՂՀ առաջին գումարման Գերագույն խորհրդի (ԳԽ) նախագահի ընտրությունների ժամանակ, երբ բացահայտ երևաց երկու հակոտնյա քաղաքական ուժերի պայքարը: Իշխանության եկած ուժերին հաջողվեց պահպանել ներքաղաքական կայունությունը, դրսևորել քաղաքական կամք, որի արդյունքում երկիրը ժամանակավորապես դուրս եկավ ստեղծված իրավիճակից:

Բանալի բառերԱրցախ արցախյան շարժում քաղաքական գործընթացներ Գերագույն խորհուրդ կոորդինացիոն խորհուրդ Իգոր Մուրադյան Հակոբ Խաչատրյան

Սույն հոդվածում վերաիմաստավորված են Արցախի Հանրապետութ-յան (ԱՀ) Պաշտպանության բանակի (ՊԲ) կազմավորման և զարգացման գործընթացի լուսաբանումը հայ պատմագրության մեջ ու պատմագրական առավել կարևոր գնահատականները: Թեև ՊԲ-ի պատմության առանձին դրվագներ լուսաբանվել են Արցախում, ՀՀ-ում և Սփյուռքում հրատարակված բազմաբնույթ գրքերում ու ժողովածուներում, ՊԲ-ի կազմավորման ու անցած մարտական ուղու պատմությունը շարունակում է մնալ ուսումնա-սիրողների հետաքրքրության առանցքում:

Բանալի բառերԱրցախի Հանրապետություն Պաշտպանության բանակ հայ պատմագրություն ինքնապաշտպանություն չճանաչված պետություն պարբերացում պատմաքաղաքական դիսկուրս: