Օսմանեան Պետութեան եւ Դաշնակից պետութիւններու միջեւ 30 Հոկտեմբեր 1918-ին ստnրագրnւած Մուտրոսի պայմանագրէն ետք Կ. Պոլիս լեցուած էր հայ որբերով, այրիներով եւ տարագիրներով: Հայ համայնքը անոնց վէրքերը դարմանելու համար հիմնեց կամ վերակենդանացուց օգնութեան զանազան միութիւններ եւ հաստատութիւններ: Այդպիսիք էին հայրենակցական միութիւնները, որոնց գործունէութեան յաջողութեան համար օգնական կ՝ըլլան համայնքի բոլոր խաւերը: Յիշեալ միութիւնները թէ՛ գաւառի եւ թէ արտասահմանի մէջ կ՝ունենան մասնաճիւղեր: Իրենց հայրենակիցներnւն օգնական կ՝ըլլան թէ՛ բարոյականով, թէ՛ նիւթականով եւ կ՝աշխատին վերակենդանացնելnւ համար նաեւ իրենց գաւառը՝ կատարելով շէնքերու նորոգութիւններ: Հայրենակցական միութիւններ կը շարունակէն իրենց գործունէութիւնը մինչեւ 1922 թnւական: Երբ նոր քաղաքական պայմաններու պատճառաւ հայեր կը սկսին գաղթել Պոլսէն, իրերայաջորդ կերպով վերջ կը գտնէ նաեւ հայրենակցական միութիւններուն գործունէութիւնը։

Բանալի բառերԿ.Պոլսի հայրենակցական միութիւններ Հայրենակցական միութիւնների կեդրոնական մարմին հայրենակցական միութիւնների մասնաճիւղեր Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարան Կ. Պոլսի հայ համայնք Մուտրոսի պայմանագիր աքսոր

1918 թ. հոկտեմբերի 30-ին կնքված Մուդրոսի զինադադարից հետո Կ. Պոլսի «Ճակատամարտ» օրաթերթը 1920–1924 թթ. հանգամանորեն անդրադարձել է Խորհրդային Հայաստանում ապաստանած արևմտահայ գաղթականների կացությանը, հիմնախնդիրներին և պետական կառույցների կողմից նրանց ապրելակերպի բարելավմանը միտված աշխատանքներին։ Այդ նյութերը վկայում էին, որ տարագիրների կենսապայմաններն աստիճանաբար կարգավորվում էին։ Թերթը կարևորում էր այն, որ Խորհրդային Հայաստանում ապրող հայությանն այլևս չէր սպառնում ցեղասպանվելու վտանգը։ «Ճակատամարտն» առաջնահերթ էր համարում Հայկական հարցի զարգացումներին անդրադառնալը, քանի որ այդ թեման հայ տարագիրների մտահոգությունների կենտրոնում էր։ Պարբերականը ներկայացնում էր թուրքական իշխանությունների գործադրած ջանքերը՝ Հայկական հարցը միջազգային հարաբերությունների ասպարեզից հանելու համար։ Լուսաբանվում էր Հայկական հարցին առնչվող միջազգային խորհրդաժողովների ընթացքը։ Թերթի խմբագրակազմը գտնում էր, որ սփյուռքում անհրաժեշտ է համախմբվել ազգային դիմագիծը պահելու և Խորհրդային Հայաստանին աջակցելու ծրագրերի շուրջ։ Խորհրդային Հայաստանում, ըստ պարբերականի հրապարակումների, գնահատելի աշխատանք էր տարվում երկրի վերաշինության գործում, որին օգտակար էին լինում արևմտահայ գաղթականները։ «Ճակատամարտի» աշխատակիցներն օբյեկտիվ պատկերացում էին տալիս նաև խորհրդային բռնաճնշումների մասին։ Նրանք գրում էին, որ Խորհրդային Հայաստանում գաղթականներին տեղ տալու համար նրանցից պահանջում էին դավանել համայնավարական գաղափարներ և ապրել միակուսակցական համակարգի պայմաններում։ Լրագիրը կարևորում էր արևմտահայ գաղթականների ինտեգրումը խորհրդահայ նոր իրականության մեջ։ Բացի այդ՝ խմբագրակազմը վստահ էր, որ Խորհրդային Հայաստանում կամ որևէ այլ երկրում հայտնված հայրենազրկված, ցեղասպանությունը վերապրած գաղթականները և նրանց ժառանգներն իրենց հոգիներում վառ էին պահելու պահանջատիրության ջահը։

Բանալի բառեր«Ճակատամարտ» օրաթերթ Հայկական հարց Արևմտյան Հայաստան Խորհրդային Հայաստան Սևրի պայմանագիր Լոզանի պայմանագիր հայ գաղթականներ

Հոդվածը նվիրված է Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» երկի՝ առավել հայտնի երկու աշխարհաբար թարգմանությունների քննությանը: «Մատեան»-ի՝ Մկրտիչ Խերանյանի և Վազգեն Գևորգյանի թարգմանությունների օրինակով փորձ է արվում ուսումնասիրել, թե ինչպես են թարգմանիչներն ընկալել և ժամանակակից հայերենով մեկնաբանել ու վերարտադրել միջնադարյան երկը, ինչ խնդիրներ է բնագիրը դրել թարգմանչի առաջ, և դրանց լուծման ինչ մեթոդներ ու եղանակներ են ընտրվել: Սույն աշխատանքով նշված թարգմանությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է ընձեռում ինչպես գնահատելու և արժևորելու թարգմանիչների կարևոր ու դժվարին աշխատանքը, այնպես էլ՝ վերհանելու և շեշտելու թարգմանական այն խնդիրներն ու առանձնահատկությունները, որոնք անհրաժեշտ են ապագայում «Մատեան»-ի նոր և ավելի կատարյալ թարգմանություններ ունենալու համար:«Մատեան»-ը ճիշտ ընկալելու, ընթերցողի առաջ մեկնելու ու թարգմանիչների կատարած աշխատանքը գնահատելու գործում մեծապես օգնում են մեկնությունները: Գրիգոր Նարեկացուն հասկանալու համար XIII–XIX դարերից սկսած ստեղծվել են մեկնությունները: «Մատեան»-ի թարգմանությունների քննությունից, ինչպես նաև թարգմանիչների վկայություններից ակնհայտ է, որ իրենք անդրադարձ են կատարել մեկնություններին, ինչպես նաև ինքնուրույն, հենց թարգմանության ընթացքում յուրովի մեկնություններ իրականացրել: Եվ քանի որ միջնադարյան մեկնիչները և ապա՝ նաև Հ. պատրիարք Նալյանն ու Գ. Ավետիքյանը սկզբունքային նպատակադրությամբ առաջադրել են բնագրի մեկնության հարցը, հետևաբար մեր քննության մեջ անդրադարձել ենք նաև բնագրի, դրա տարատեսակ մեկնությունների ու թարգմանությունների վերլուծությանը

Բանալի բառերԳրիգոր Նարեկացի «Մատեան ողբերգութեան» բնագիր թարգմանական խնդիրներ մեկնություն համատեքստ միջնադարյան մտածողություն

Հայկական լեռնաշխարհում և Հյուսիսային Միջագետքում 1898–1899 թթ. իրականացրած ճանապարհորդության ժամանակ գերմանացի արևելագետ Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը և քիմիկոս Վ. Բելքը ընդօրինակեցին Թոփուզավայի երկլեզու արձանագրությունը: Արձանագրության թարգմանությունից հետո Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտն այն իրավացիորեն վերագրեց Ռուսա Սարդուրորդուն: Սույն սկզբնաղբյուրը հետազոտողի համար առանցքային դարձավ Ք.ա. VIII դարի վերջին Ուրարտուի և Ասորեստանի միջև ծավալված իրադարձությունների վերականգնման համար: Կ.Ֆ. Լեման-Հաուպտը Թոփուզավայի արձանագրությունում վկայված իրողություններով է պայ-մանավորում Ք.ա. 714 թ. Սարգոն II-ի արշավանքը Ուրարտու: Ուշագրավ է, որ հետազոտողը ճշգրիտ տեղորոշեց Մուծածիրի վայրը և քննելով Սար-գոն II-ի արշավանքի երթուղին, թեպետ թյուրիմացաբար, այն պատկերացրեց Վանա լճի ավազանով, սակայն արշավանքի վերջին փուլը վերականգ-նեց Ուրմիա լճի ավազանի արևմտյան շրջաններով: Ըստ էության դեռևս XX դարասկզբին Կ․Ֆ․ Լեման-Հաուպտի առաջարկած սույն տարբերակը, բացառությամբ Վանա լճի ավազան ասորեստանյան բանակի մուտքի, հանդիսանում է Սարգոն II-ի արշավանքի երթուղու ցարդ առանցքային քննարկվող վարկած:

Բանալի բառերԹոփուզավայի արձանագրություն Ուրմիա լիճ Մանա Մուծածիր Սարգոն II Ուրզանա արշավանք:

Հայաստանի համար բախտորոշ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերին, որոնցով հայ ժողովրդից օտարվեցին իր հայրենիքի ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածքները, անցած տասնամյակների ընթացքում բավական անդրադարձներ են կատարվել` ընդգծելով այդ փաստաթղթերի անարդարացի և միջազգային իրավունքի տեսակետից անօրինական լինելու հանգամանքները: Այդ պայմանագրերով ապօրինաբար Ադրբեջանի խնամատարությանը հանձնվեց Նախիջևանը և ներկայումս Բաքուն միակողմանի քայլեր է կատարում այդ ինքնավար հանրապետության կարգավիճակը փոխելու ուղղությամբ, ինչը Մոսկվայի և Կարսի գործող միջազգային պայմանագրերի դրույթների խախտում է: Սույն հոդվածի շրջանակներում ներկայացվում են համաթուրանական նպատակներից ելնելով Նախիջևանը Ադրբեջանին փոխանցելու Թուրքիայի դիվանագիտական ջանքերը, ինչպես նաև ինքնավար հանրապետությունը հայաթափելու Ադրբեջանի իշխանությունների հետևողական քաղաքականությունը: Քննարկվում են Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության կարգավիճակը փոխելու և կառավարման նոր կարգ հաստատելու Ադրբեջանի իշխանությունների ինչպես ներքաղաքական, այնպես էլ արտաքին քաղաքական շարժառիթները: Հոդվածի նպատակն է ցույց տալ միջազգային պայմանագրային իրավունքի տեսակետից Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության կարգավիճակը միակողմանիորեն փոխելու Ադրբեջանի իշխանությունների գործողությունների անօրինականությունը, ինչպես նաև նշել Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի` Նախիջևանի կարգավիճակին վերաբերող դրույթների խախտման հնարավոր իրավաքաղաքական հետևանքները:

Բանալի բառերՆախիջևան ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրեր Հայաստան Ադրբեջան Թուրքիա համաթուրանական ծրագիր

«Ազատամարտ» և «Ժամանակ» օրաթերթերը պարբերաբար անդրադարձել էին 1914 թ․ հունվարի 26-ին կնքված ռուս-թուրքական համաձայնագրին՝ կարևորելով դրա դերը հայկական բարենորոգումների խնդրի լուծման գործում։ «Ազատամարտ»-ը դա արել էր գրեթե ամենօրյա կտրվածքով՝ խմբագրականների, վերլուծական հոդվածների, թղթակցությունների միջոցով։ Իբրև ՀՅԴ պաշտոնաթերթ՝ այն արտահայտել էր առաջին հերթին կուսակցության դիրքորոշումները և դիտողություններն այդ փաստաթղթի վերաբերյալ։ Թեև պարբերականի խմբագրակազմը փորձել էր իրատեսորեն մոտենալ համաձայնագրին, բայց չէր նկատել կամ չէր մատնանշել իշխանությունների ներթաքույց նպատակը․ հնարավորության դեպքում Հայկական հարցում հրաժարվել ստանձնած պարտավորություններից։ «Ժամանակ» օրաթերթը ոչ հաճախակի էր ներկայացրել խնդրո առարկա թեման։ Պարբերականի էջերում համաձայնագիրը լուսաբանվել էր առավելապես լուրի և թղթակցության ժանրերով։ Դրանք հաճախ թարգմանություններ էին թուրքական, եվրոպական թերթերի և լրատվական գործակալությունների նյութերից։ Որպես անկախ մամուլի օրգան՝ «Ժամանակ»-ը չէր պաշտպանել որևէ կուսակցության տեսակետները։ Այս թեմայով հրապարակումներն առանց մեկնաբանությունների էին տպագրվել։ Թերթը չեզոք կեցվածք էր որդեգրել, թեև զգացվում էր խմբագրության աշխատակիցների մտահոգությունն արևմտահայության ճակատագրի նկատմամբ ու անհանգստությունը՝ հանուն Հայկական հարցի լուծման գործադրվող ջանքերի հաջող ավարտի։ Օսմանյան կայսրության իշխանությունների կողմից 1914 թ․ հունվարի 26-ին կնքված ռուս-թուրքական համաձայնագրի չեղարկումը թուրքական դիվանագիտության նախորդ տասնամյակների աշխատանքի հետևանքն էր։ Նպատակը Հայկական հարցից և մեծ տերությունների կողմից դրա միջոցով Թուրքիային քաղաքական ու տնտեսական շահարկումների ենթարկելուց ազատելն էր։ Այս հարցին նվիրված վերլուծական հոդվածներ չկային «Ազատամարտ» ու «Ժամանակ» օրաթերթերի 1914–1915 թթ․ մեզ հասած հավաքածուներում։ Եթե եվրոպական մեծ տերություններից յուրաքանչյուրը, Հայկական հարցի շահարկմամբ, ինչ-որ տեղ վտանգ էր ստեղծում Օսմանյան կայսրության ամբողջականության համար, ապա, ինչպես «Ազատամարտ» և «Ժամանակ» պարբերականների էջերում զետեղված նյութերն են վկայում, արևմտահայության նպատակները զուտ նրանց կենսապահովմանն ու ազգային դիմագծի պահպանմանն էին վերաբերում։ Իշխող իթթիհատական կուսակցության պաշտոնաթերթերն իրենց հերթին պնդում էին, որ Արևելյան Անատոլիայում (Արևմտյան Հայաստանում) պարբերաբար ծագող «ապստամբական» շարժումները տասնամյակներ շարունակ եվրոպական մեծ տերություններին դիվանագիտական խաղեր վարելու հնարավորություն էին տալիս, ինչը կարող էր վտանգել Օսմանյան կայսրության տարածքային անձեռնմխելիությունը և անկախությունը։ Դրան վերջ տալու համար էր նաև, որ թուրքական իշխանությունները հրաժարվեցին 1914 թ․ հունվարի 26-ին կնքված ռուս-թուրքական համաձայնագրից և գտան Հայկական հարցի՝ լուծման իրենց պետության համար շահավետ տարբերակ։

Բանալի բառեր1914 թ․ հունվարի 26-ի ռուս-թուրքական համաձայնագիր «Ազատամարտ» օրաթերթ «Ժամանակ» օրաթերթ հայկական բարենորոգումների ծրագիր Հայկական հարց Նիկոլայ Հոֆ Լուի Վեսթենենկ

Սույն հոդվածում մենք անդրադառնում ենք հայկական սփյուռքի նշանավոր ներկայացուցիչ, արվեստագետ Սարգիս Խաչատուրյանի ստեղծագործական գործունեության երկրորդ շրջանին։ Ներկայացնում ենք 1929–1933 թվականներին Պարսկաստանում գտնվելու ընթացքում Սպահանի Սեֆյան պալատների Ալի Ղափուի, Չեհել Սոթունի և այլ պալատական կառույցների որմնանկարների կրկնօրինակման և վերակառուցման նրա լայնածավալ աշխատանքների վերլուծությունը։ Ուշագրավ է նկարչի բացառիկ ներդրումը իրանական մշակութային ժառանգության պահպանման և Եվրոպայում ու Ամերիկայում Արևելյան արվեստի հանրահռչակման գործում։ Մեր կողմից իրականացված արխիվային և փաստագրական հետազոտության հիման վրա առաջ է քաշվում Բրանլի փողոցի վրա գտնվող թանգարանի հավաքածուից անանուն ստեղծագործության՝ Խաչատուրյանի վրձնին վերագրելու թեզը։ Այդ գործը մենք նույնացնում ենք Խաչատուրյանի «Խոջա Պետրոսի Քէֆը Շահ Աբբասի ներկայությամբ» որմնանկարի հետ։

Բանալի բառերՍարգիս Խաչատուրյան արևելյան արվեստ Ալի Ղափու պալատ Չհել Սոթուն պալատ Նոր Ջուղա ընդօրինակումներ Շահ-Աբբասի ժամանակաշրջան