Թեև ժամանակ առ ժամանակ փոխվել է «Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի մարտավարությունը, այսուհանդերձ, քաղաքական նպատակը մնացել է նույնը: Խորհրդային իշխանության տարիներին անհնարին համարելով ռազմական ճանապարհով հայկական տարածքների բռնազավթումը, Ադրբեջանի ղեկավարությունը դիմեց նոր մարտավարության. կոտորածներին, հալածանքներին ու բռնի տեղահանություններին փոխարինելու եկան էթնիկ զտման, իրավազրկման, ազգային խտրականության, վիճակագրական հորինված տվյալների միջոցով էթնոժողովրդագրական պատկերի խեղման, տեղանունների թյուրքականացման, քարտեզագրական խեղաթյուրումների, քաղաքակրթական արժեքների յուրացման քաղաքականությունը: Ընդսմին, Ադրբեջանական ԽՍՀ կառավարող շրջանների ծավալապաշտական ծրագրերի մեջ կարևոր տեղ էր զբաղեցնում նաև քոչվորական տնտեսությունների ստեղծման քողի տակ «պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի ու ժողովուրդների բարեկամության» կեղծ կարգախոսով հայկական նորանոր տարածքների յուրացու-մը: Ադրբեջանական ԽՍՀ-ը քոչվորական տնտեսությունների համար նոր արոտավայրերի ստեղծման պատրվակով շարունակում էր Հայկական ԽՍՀ-ից տարածքների բռնազավթման գործընթացը: Այսպիսով, պետականորեն ծրագրված «քոչվորական տնտեսությունների» ստեղծման քողի տակ Հայաստանի մի շարք կենսատարածքներում բուսեցին թաթարաբնակ գյուղեր, ինչպես նաև մերձալպյան և ալպյան արոտավայրերի կեսից ավելին նվիրա-բերվեցին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին, ինչը վերջինիս հնարավորություն տվեց Հայաստանի տարածքի մեջ սեպի պես խրվել և ճանապարհների ու ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողություն սահմանել: Ակներև է, որ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ծավալապաշտական քաղաքականության բաղադրիչ մասն էր կազմում խորհրդային բարձրագույն ղեկավարության թողտվության պայմաններում քոչվորական տնտեսությունների քողի տակ Հայկական ԽՍՀ-ից նորանոր տարածքների բռնազավթումը, որը ռազմավարական և ժողովրդագրական տեսակետից Հայաստանի համար լուրջ վտանգներ էր պարունակում:

Բանալի բառերՄեծ Ադրբեջան Ադրբեջանական ԽՍՀ ծավալապաշտություն համաթյուրքականություն քոչվորական տնտեսություն Անդրկենտգործկոմ ժողովրդագրություն

Փարիզում Ադրբեջանի պատվիրակության ղեկավար Ալի Մարդան-բեկ Թոփչիբաշևը 1920 թ. նոյեմբերի 1-ին դիմում է Ազգերի լիգայի Գլխավոր քարտուղար Էրիկ Դրումոնդին՝ միջազգային այդ կազմակերպությանն անդամակցելու խնդրանքով: Սակայն խափանվեցին ադրբեջանական պատվիրակության ծրագրերը: Ազգերի լիգայի առաջին Ասամբլեայի կողմից ընտրված «Հինգի կոմիտեն» 1920 թ. դեկտեմբերի 1-ի 4-րդ նիստում քննարկելով Թոփչի-բաշևի դիմումը, որոշում է. «Ադրբեջանի Հանրապետությանը չի կարելի ընդունել Ազգերի Լիգա»: Որոշումը հիմնավորվում էր հետևյալ փաստարկներով. «1. Դժվար է հստակեցնել այն տարածքները, որոնց վրա տարածվում է Ադրբեջանի կառավարության իշխանությունը։ 2. Տարածքային վեճերը հարևան երկրների հետ թույլ չեն տալիս հստակորեն որոշել Ադրբեջանի սահմանները»։ Դրանով իսկ Ազգերի լիգան հրաժարվեց պաշտպանել Թոփչիբաշևի առավելապաշտ ցանկություններն արտահայտող՝ իրավական որևէ հիմք չունեցող տնաբույս քարտեզներով ծավալապաշտական հավակնությունները: Ավելին, Ազգերի լիգայի արդարացի որոշումով մեկ անգամ ևս փաստվում է այն իրողությունը, որ այսպես կոչված «Ադրբեջան պետական կազմավորումը» մուսավաթական կառավարության շրջանում (1918 թ. մայիսի 28 – 1920 թ. ապրիլի 28) չի ունեցել հստակ սահմաններ ու տարածք, միաժամանակ հավակնել է իր կողմից չտնօրինվող և իրեն չպատկանող տարածքների, մասնավորապես՝ ի բնե հայկական Արցախին, Զանգեզուրին ու Նախիջևանին:

Բանալի բառերԱզգերի լիգա Հայաստան Ադրբեջան Ֆրիտյոֆ Նանսեն Ա.Մ. Թոփչիբաշև Փոլ Հիմանս Էրիկ Դրումոնդ

Պատերազմների ժամանակ մշակութային ժառանգությունը խոցելի է դիտավորյալ հարձակումների և անհանդուրժողականության պատճառով, ինչն էականորեն դրսևորվեց Ադրբեջանի կողմից 2020 թվականին սանձազերծված 44-օրյա պատերազմի, Լաչինի միջանցքի շրջափակման և 2023 թվականի ռազմական գործողությունների հետևանքով Արցախի ամբողջական հայաթափման գործընթացներում։ Զինված բախումների կամ կոնֆլիկտային իրավիճակներում հուշարձանների, դրանց անմիջական մշակութային լանդշաֆտի օգտագործումը ռազմական նպատակով՝ այդ թվում որպես ապաստարան, զինամթերքի պահեստ, մարտական հենակետ, դիտակետ, հրամանատարության կետ կամ զինված ուժերի տեղակայման կենտրոն, էական վտանգ է ժառանգության պահպանությանը։ 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո Արցախի մի շարք եկեղեցիներ, համայնքային մշակութային ու կրթական կենտրոններ Ադրբեջանի կողմից սկսեցին օգտագործվել ռազմական նպատակով՝ խաթարելով ժառանգության հիմնական՝ մշակութային, հոգևոր, պատմական, կրթական, գեղագիտական և այլ գործառույթները։ Ժառանգության գործառույթի նման փոփոխմամբ ռազմական նպատակներին ծառայեցնելը կամ, որ նույնն է ժառանգությունը ռազմական օբյեկտի վերածելը, փաստորեն, վերջինիս հոգևոր-մշակութային գործառույթի խաթարումից զատ, մի կողմից չեզոքացնում է ժառանգության անձեռնմխելիությունը որպես պատերազմներում Հաագայի, Ժնևի կոնվենցիաներով և միջազգային մարդասիրական իրավունքով պաշտպանված քաղաքացիական օբյեկտ, իսկ մյուս կողմից առավել խոցելի դարձնում՝ բարձրացնելով ոչնչացման հավանականությունը։ Բայց, չնայած միջազգային հումանիտար իրավունքի առկա նորմերին՝ Ադրբեջանի կողմից Արցախի հուշարձանների ռազմական նպատակներով օգտագործման հետևանքով դրանց ոչնչացման և վնասման դեպքերը ոչ միայն չեն դադարում, այլ շարունակում են աճել՝ վտանգելով թե տարածաշրջանի և թե մոլորակի մշակութային ժառանգությունը։

Բանալի բառերՄիջազգային մարդասիրական իրավունք մշակութային ժառանգության պաշտպանություն զինված հակամարտություն Արցախ Ադրբեջան մշակութային արժեքների ռազմական օգտագործում ռազմական անհրաժեշտություն ռազմական հանցագործություն

Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի մարտավարության բաղադրիչ մասն է կազմում նաև Արևելյան Այսրկովկասի և բռնազավթված ի բնե հայկական տարածքների հայակերտ տեղանունների թյուրքացումը, տեղագրական ու պատմական քարտեզների կեղծումը, գործընթաց, որ տակավին սկսվել էր արհեստածին «Ադրբեջան» կազմավորման ժամանակներից: Հայկական տեղանունների միտումնավոր խեղաթյուրումը, դրանց ամեն կերպ թյուրքական հնչողություն տալը նպատակ ունի «ապացուցելու» զավթված տարածքների թյուրք-ադրբեջանական պատկանելության առասպելի «իսկությունը»: Այս նենգամիտ քաղաքականության հետևանքով հայկական տեղանունները, ենթարկվելով թուրքերենի արտասանական առանձնահատկություններին, կրեցին համապատասխան փոփոխություններ, որ ռազմավարական և ժողովրդագրական տեսակետից Հայաստանի համար հղի է լուրջ վտանգներով:

Բանալի բառեր«Մեծ Ադրբեջան» Արևելյան Այսրկովկաս համաթյուրքականություն կեղծարարություն տեղանուն քարտեզ տոպոցիդ

Ադրբեջանի Հանրապետության պատմաբանները քարոզում և պնդում են այն տեսությունը, որ Իրանի Ադրբեջան-Ատրպատական նահանգի լեզուն, որով այժմ խոսում են Իրանում, նույն լեզուն է, ինչով խոսում է Ադրբեջանի Հանրապետության ժողովուրդը: Նրանք ցանկանում են փաստել, որ երկուսն էլ նույն ցեղից են և ունեն նույն ծագումնաբանությունը, հետևաբար նույն ժողովուրդն են, ովքեր ներկայումս ապրում են երկու տարբեր երկրներում: Ելնելով այս անհիմն ենթադրությունից՝ նրանք տարածում են կեղծիք և ապատեղեկատվություն՝ ուղղված իրանական կողմին և հետամտելով նրանց անջատումը Իրանից և միացումը իրենց հանրապետության մեջ բնակվող «պատմական» եղբայրներին ու քույրերին։

Բանալի բառերԱդրբեջան Կովկասյան Ալբանիա Հայաստան Իրան ադրբեջաներեն թուրքերեն փեհլեվի բարբառ:

Հայաստանի համար բախտորոշ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերին, որոնցով հայ ժողովրդից օտարվեցին իր հայրենիքի ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածքները, անցած տասնամյակների ընթացքում բավական անդրադարձներ են կատարվել` ընդգծելով այդ փաստաթղթերի անարդարացի և միջազգային իրավունքի տեսակետից անօրինական լինելու հանգամանքները: Այդ պայմանագրերով ապօրինաբար Ադրբեջանի խնամատարությանը հանձնվեց Նախիջևանը և ներկայումս Բաքուն միակողմանի քայլեր է կատարում այդ ինքնավար հանրապետության կարգավիճակը փոխելու ուղղությամբ, ինչը Մոսկվայի և Կարսի գործող միջազգային պայմանագրերի դրույթների խախտում է: Սույն հոդվածի շրջանակներում ներկայացվում են համաթուրանական նպատակներից ելնելով Նախիջևանը Ադրբեջանին փոխանցելու Թուրքիայի դիվանագիտական ջանքերը, ինչպես նաև ինքնավար հանրապետությունը հայաթափելու Ադրբեջանի իշխանությունների հետևողական քաղաքականությունը: Քննարկվում են Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության կարգավիճակը փոխելու և կառավարման նոր կարգ հաստատելու Ադրբեջանի իշխանությունների ինչպես ներքաղաքական, այնպես էլ արտաքին քաղաքական շարժառիթները: Հոդվածի նպատակն է ցույց տալ միջազգային պայմանագրային իրավունքի տեսակետից Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության կարգավիճակը միակողմանիորեն փոխելու Ադրբեջանի իշխանությունների գործողությունների անօրինականությունը, ինչպես նաև նշել Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի` Նախիջևանի կարգավիճակին վերաբերող դրույթների խախտման հնարավոր իրավաքաղաքական հետևանքները:

Բանալի բառերՆախիջևան ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրեր Հայաստան Ադրբեջան Թուրքիա համաթուրանական ծրագիր

Վերջերս Ադրբեջանի կողմից հայտարարվեց, որ Սևանա լիճը ցարական Ռուսաստանի բոլոր քարտեզներում անվանվում է «Գյոկչա», և քանի որ սա ադրբեջանական անվանում է, հետևաբար Սևանն Ադրբեջանի տարածքում է գտնվում։ Հոդվածում պարզաբանվում է, թե որտեղի՞ց և ե՞րբ է եկել այդ նոր անվանումը, ընդսմին առկա ցարական ժամանակների քարտեզների ճնշող մեծամասնության մեջ լիճը կոչվում է «Գյոկչա» կամ «Սևան»։ Այդ նույն քարտեզները նաև փաստում են, որ տվյալ տարածքում, այսինքն՝ Արաքսից հյուսիս ընդհուպ մինչև 1918 թ. Ադրբեջան անունով երկիր գոյություն չի ունեցել, իսկ Արաքսից հարավ գտնվող Ադրբեջան տարածքը, հիշվում է որպես Իրանի պատմական նահանգներից մեկը, որը հայկական աղբյուրներում անվանվում է «Ատրպատական»։

Բանալի բառերՀայաստան Սևան Ադրբեջան Շահ Աբբաս Գյոկչա քարտեզագրություն տեղանուններ

Պարտվելով Առաջին աշխարհամարտում՝ Օսմանյան կայսրությունը Մուդրոսի զինադադարից հետո (1918 թ. հոկտեմբերի 30) հարկադրված էր Այսրկովկասից, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանում գրաված տարածքներից դուրս բերել իր զորքերը և հետ քաշվել մինչև 1914 թ. սահմանները: Այսուհանդերձ, օսմանյան պետությունը ձեռնամուխ էր եղել ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող կենտրոններում՝ Կարսում, Նախիջևանում, Արդահանում, ընդհուպ նաև Սամցխե-Մեսխեթում (ներառում է Ադիգենի, Ախալցխայի և Ասպնջակի (վրաց.` Ասպինձա) շրջանները) անկախ միավորների՝ «Մահմեդական ազգային շուրայի (պարսկ.` խորհուրդ)» և ավելի փոքր գավառակ միություններով՝ տեղական «շուրա»-ների ստեղծմանը: Թյուրք-թաթարական այդ միավորներից էին նաև այսպես կոչված «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետություն»-ը («Կարսի Հանրապետություն») և «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն»-ը («Արևելյան Կովկասի Հանրապետություն/Շարուրի հանրապետություն»): Իթթիհադականների ու մուսավաթականների կողմից խրախուսվող այդ ինքնահնար միավորները, որոնք սրությամբ ուղղված էին Հայաստանի Հանրապետության դեմ, պետք է դառնային տեղական կառավարություններ՝ հնարավորություն տալով օսմանյան պետությանը զորքերը դուրս բերելուց հետո պահպանելու ազդեցությունը տարածաշրջանում և հող նախապատրաստելու հետագայում թուրքերի վերադարձի համար: Այդ ամենով հանդերձ, օսմանյան պետությունը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում մահմեդական «անկախ» միավորումներ ստեղծելու ռազմավարական ծրագրով նպատակադրվել էր Հայաստանը և Վրաստանը օղակել թուրք-թաթարական խիտ բնակեցված տարածքով: Իսկ տարածքային ծավալման այդ քաղաքականությունը տեղավորվում էր «Մեծ Ադրբեջան» պետության ստեղծման հայեցակարգի մեջ: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության վճռական գործողությունների արդյունքում վերոնշյալ ինքնահնար «հանրապետությունների» գոյությունները դադարեցվեցին: 1919 թ. ապրիլի 23-ին հայ-բրիտանական զորքը մտնելով Կարս՝ վերացրեց Հայաստանի սրտում բուն դրած ինքնակոչ «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետությունը» և վճռական գործողություններով վերահաստատեց օրինական իշխանությունը: Իսկ «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն» արհեստական միավորման գոյությունը դադարեցվեց 1919 թ. մայիսի 14-ին, երբ հայկական զորքերի մուտքով Շարուր-Նախիջևանը պաշտոնապես անցավ Հայաստանի Հանրապետության հսկողության ներքո:

Բանալի բառերՀայաստանի Հանրապետություն Ստեփան Ղորղանյան Սամցխե-Մեսխեթ օսմանյան պետություն «Մեծ Ադրբեջան» Սերվեր-բեկ Աթաբեկ Քոբլիանսկի Ամիր-բեկ Նարիման-բեկովի Յաղուբ Շևքեթ փաշա