Թեև ժամանակ առ ժամանակ փոխվել է «Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի մարտավարությունը, այսուհանդերձ, քաղաքական նպատակը մնացել է նույնը: Խորհրդային իշխանության տարիներին անհնարին համարելով ռազմական ճանապարհով հայկական տարածքների բռնազավթումը, Ադրբեջանի ղեկավարությունը դիմեց նոր մարտավարության. կոտորածներին, հալածանքներին ու բռնի տեղահանություններին փոխարինելու եկան էթնիկ զտման, իրավազրկման, ազգային խտրականության, վիճակագրական հորինված տվյալների միջոցով էթնոժողովրդագրական պատկերի խեղման, տեղանունների թյուրքականացման, քարտեզագրական խեղաթյուրումների, քաղաքակրթական արժեքների յուրացման քաղաքականությունը: Ընդսմին, Ադրբեջանական ԽՍՀ կառավարող շրջանների ծավալապաշտական ծրագրերի մեջ կարևոր տեղ էր զբաղեցնում նաև քոչվորական տնտեսությունների ստեղծման քողի տակ «պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի ու ժողովուրդների բարեկամության» կեղծ կարգախոսով հայկական նորանոր տարածքների յուրացու-մը: Ադրբեջանական ԽՍՀ-ը քոչվորական տնտեսությունների համար նոր արոտավայրերի ստեղծման պատրվակով շարունակում էր Հայկական ԽՍՀ-ից տարածքների բռնազավթման գործընթացը: Այսպիսով, պետականորեն ծրագրված «քոչվորական տնտեսությունների» ստեղծման քողի տակ Հայաստանի մի շարք կենսատարածքներում բուսեցին թաթարաբնակ գյուղեր, ինչպես նաև մերձալպյան և ալպյան արոտավայրերի կեսից ավելին նվիրա-բերվեցին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին, ինչը վերջինիս հնարավորություն տվեց Հայաստանի տարածքի մեջ սեպի պես խրվել և ճանապարհների ու ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողություն սահմանել: Ակներև է, որ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ծավալապաշտական քաղաքականության բաղադրիչ մասն էր կազմում խորհրդային բարձրագույն ղեկավարության թողտվության պայմաններում քոչվորական տնտեսությունների քողի տակ Հայկական ԽՍՀ-ից նորանոր տարածքների բռնազավթումը, որը ռազմավարական և ժողովրդագրական տեսակետից Հայաստանի համար լուրջ վտանգներ էր պարունակում:

Բանալի բառերՄեծ Ադրբեջան Ադրբեջանական ԽՍՀ ծավալապաշտություն համաթյուրքականություն քոչվորական տնտեսություն Անդրկենտգործկոմ ժողովրդագրություն

Փարիզում Ադրբեջանի պատվիրակության ղեկավար Ալի Մարդան-բեկ Թոփչիբաշևը 1920 թ. նոյեմբերի 1-ին դիմում է Ազգերի լիգայի Գլխավոր քարտուղար Էրիկ Դրումոնդին՝ միջազգային այդ կազմակերպությանն անդամակցելու խնդրանքով: Սակայն խափանվեցին ադրբեջանական պատվիրակության ծրագրերը: Ազգերի լիգայի առաջին Ասամբլեայի կողմից ընտրված «Հինգի կոմիտեն» 1920 թ. դեկտեմբերի 1-ի 4-րդ նիստում քննարկելով Թոփչի-բաշևի դիմումը, որոշում է. «Ադրբեջանի Հանրապետությանը չի կարելի ընդունել Ազգերի Լիգա»: Որոշումը հիմնավորվում էր հետևյալ փաստարկներով. «1. Դժվար է հստակեցնել այն տարածքները, որոնց վրա տարածվում է Ադրբեջանի կառավարության իշխանությունը։ 2. Տարածքային վեճերը հարևան երկրների հետ թույլ չեն տալիս հստակորեն որոշել Ադրբեջանի սահմանները»։ Դրանով իսկ Ազգերի լիգան հրաժարվեց պաշտպանել Թոփչիբաշևի առավելապաշտ ցանկություններն արտահայտող՝ իրավական որևէ հիմք չունեցող տնաբույս քարտեզներով ծավալապաշտական հավակնությունները: Ավելին, Ազգերի լիգայի արդարացի որոշումով մեկ անգամ ևս փաստվում է այն իրողությունը, որ այսպես կոչված «Ադրբեջան պետական կազմավորումը» մուսավաթական կառավարության շրջանում (1918 թ. մայիսի 28 – 1920 թ. ապրիլի 28) չի ունեցել հստակ սահմաններ ու տարածք, միաժամանակ հավակնել է իր կողմից չտնօրինվող և իրեն չպատկանող տարածքների, մասնավորապես՝ ի բնե հայկական Արցախին, Զանգեզուրին ու Նախիջևանին:

Բանալի բառերԱզգերի լիգա Հայաստան Ադրբեջան Ֆրիտյոֆ Նանսեն Ա.Մ. Թոփչիբաշև Փոլ Հիմանս Էրիկ Դրումոնդ

Մեծ Ադրբեջան» ծրագրի մարտավարության բաղադրիչ մասն է կազմում նաև Արևելյան Այսրկովկասի և բռնազավթված ի բնե հայկական տարածքների հայակերտ տեղանունների թյուրքացումը, տեղագրական ու պատմական քարտեզների կեղծումը, գործընթաց, որ տակավին սկսվել էր արհեստածին «Ադրբեջան» կազմավորման ժամանակներից: Հայկական տեղանունների միտումնավոր խեղաթյուրումը, դրանց ամեն կերպ թյուրքական հնչողություն տալը նպատակ ունի «ապացուցելու» զավթված տարածքների թյուրք-ադրբեջանական պատկանելության առասպելի «իսկությունը»: Այս նենգամիտ քաղաքականության հետևանքով հայկական տեղանունները, ենթարկվելով թուրքերենի արտասանական առանձնահատկություններին, կրեցին համապատասխան փոփոխություններ, որ ռազմավարական և ժողովրդագրական տեսակետից Հայաստանի համար հղի է լուրջ վտանգներով:

Բանալի բառեր«Մեծ Ադրբեջան» Արևելյան Այսրկովկաս համաթյուրքականություն կեղծարարություն տեղանուն քարտեզ տոպոցիդ

Պարտվելով Առաջին աշխարհամարտում՝ Օսմանյան կայսրությունը Մուդրոսի զինադադարից հետո (1918 թ. հոկտեմբերի 30) հարկադրված էր Այսրկովկասից, այդ թվում՝ Արևելյան Հայաստանում գրաված տարածքներից դուրս բերել իր զորքերը և հետ քաշվել մինչև 1914 թ. սահմանները: Այսուհանդերձ, օսմանյան պետությունը ձեռնամուխ էր եղել ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող կենտրոններում՝ Կարսում, Նախիջևանում, Արդահանում, ընդհուպ նաև Սամցխե-Մեսխեթում (ներառում է Ադիգենի, Ախալցխայի և Ասպնջակի (վրաց.` Ասպինձա) շրջանները) անկախ միավորների՝ «Մահմեդական ազգային շուրայի (պարսկ.` խորհուրդ)» և ավելի փոքր գավառակ միություններով՝ տեղական «շուրա»-ների ստեղծմանը: Թյուրք-թաթարական այդ միավորներից էին նաև այսպես կոչված «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետություն»-ը («Կարսի Հանրապետություն») և «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն»-ը («Արևելյան Կովկասի Հանրապետություն/Շարուրի հանրապետություն»): Իթթիհադականների ու մուսավաթականների կողմից խրախուսվող այդ ինքնահնար միավորները, որոնք սրությամբ ուղղված էին Հայաստանի Հանրապետության դեմ, պետք է դառնային տեղական կառավարություններ՝ հնարավորություն տալով օսմանյան պետությանը զորքերը դուրս բերելուց հետո պահպանելու ազդեցությունը տարածաշրջանում և հող նախապատրաստելու հետագայում թուրքերի վերադարձի համար: Այդ ամենով հանդերձ, օսմանյան պետությունը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում մահմեդական «անկախ» միավորումներ ստեղծելու ռազմավարական ծրագրով նպատակադրվել էր Հայաստանը և Վրաստանը օղակել թուրք-թաթարական խիտ բնակեցված տարածքով: Իսկ տարածքային ծավալման այդ քաղաքականությունը տեղավորվում էր «Մեծ Ադրբեջան» պետության ստեղծման հայեցակարգի մեջ: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության վճռական գործողությունների արդյունքում վերոնշյալ ինքնահնար «հանրապետությունների» գոյությունները դադարեցվեցին: 1919 թ. ապրիլի 23-ին հայ-բրիտանական զորքը մտնելով Կարս՝ վերացրեց Հայաստանի սրտում բուն դրած ինքնակոչ «Հարավարևմտյան Կովկասի Հանրապետությունը» և վճռական գործողություններով վերահաստատեց օրինական իշխանությունը: Իսկ «Արաքս-թյուրքական Հանրապետություն» արհեստական միավորման գոյությունը դադարեցվեց 1919 թ. մայիսի 14-ին, երբ հայկական զորքերի մուտքով Շարուր-Նախիջևանը պաշտոնապես անցավ Հայաստանի Հանրապետության հսկողության ներքո:

Բանալի բառերՀայաստանի Հանրապետություն Ստեփան Ղորղանյան Սամցխե-Մեսխեթ օսմանյան պետություն «Մեծ Ադրբեջան» Սերվեր-բեկ Աթաբեկ Քոբլիանսկի Ամիր-բեկ Նարիման-բեկովի Յաղուբ Շևքեթ փաշա