Գերմանա-հրեական ծագումով բրիտանացի միսիոներ Ջոզեֆ Վոլֆը (1795–1862) Արևելք կատարած իր ուղևորություններն ամփոփել է վեց հատորներում, որոնցում առատ տեղեկություններ է տալիս հայության մասին։ Սույն հոդվածը ներկայացնում է նրա վերջին հատորը՝ «Պատվելի Ջոզեֆ Վոլֆի ճանապարհորդությունները և արկածները» (1860–1861), որը, կազմելով նրա ինքնակենսագրական հուշերը և 1821–1845 թթ. ուղևորությունների հանրագումարը՝ նույնպես հարուստ է հայոց մասին վկայություններով։ Դրանք վերաբերում են հայերին ոչ միայն իրենց հայրենիքում, այլև տարբեր տարածաշրջաններում ու երկրներում (Օսմանյան կայսրություն, Պարսկաստան, Լիբանան, Սիրիա, Իրաք, Աֆղանստան, Հնդկաստան և այլն)։ Իր ուղևորությունների ընթացքում Վոլֆը հաճախ է հյուրընկալվել հայկական վանքերում, հիմնականում իջևանել է հայերի տներում, ինչն ընդլայնել է նրա գիտելիքները հայոց մասին։ Միսիոներ հեղինակը տեղեկություններ է հաղորդել թե՛ իր հանդիպած սովորական հայ բնակիչների, թե՛ ժամանակի աչքի ընկնող մի քանի հայերի մասին՝ հոգևոր թե աշխարհիկ։ Հայոց պատմության և մշակույթի իր քաջիմացությամբ նա երբեմն պատմական անդրադարձներ է կատարել՝ հեռավոր և մոտ ժամանակաշրջանների վերաբերյալ։ Ջոզեֆ Վոլֆի վերջին ուղեգրություն-ինքնակենսագրությունն արժեքավոր աղբյուր է՝ XIX դարի առաջին կեսի հայերի պատմության և ամենօրյա կյանքի, ինչպես նաև հայերի մեջ արևմտյան միսիոներների գործունեության ուսումնասիրման համար։

Բանալի բառերՋոզեֆ Վոլֆ ուղեգրություն միսիոներ Մերձավոր Արևելքի հայեր Երուսաղեմ Սիրիա Պարսկաստան