Գերմանա-հրեական ծագումով բրիտանացի միսիոներ Ջոզեֆ Վոլֆը (1795–1862) Արևելք կատարած իր ուղևորություններն ամփոփել է վեց հատորներում, որոնցում առատ տեղեկություններ է տալիս հայության մասին։ Սույն հոդվածը ներկայացնում է նրա վերջին հատորը՝ «Պատվելի Ջոզեֆ Վոլֆի ճանապարհորդությունները և արկածները» (1860–1861), որը, կազմելով նրա ինքնակենսագրական հուշերը և 1821–1845 թթ. ուղևորությունների հանրագումարը՝ նույնպես հարուստ է հայոց մասին վկայություններով։ Դրանք վերաբերում են հայերին ոչ միայն իրենց հայրենիքում, այլև տարբեր տարածաշրջաններում ու երկրներում (Օսմանյան կայսրություն, Պարսկաստան, Լիբանան, Սիրիա, Իրաք, Աֆղանստան, Հնդկաստան և այլն)։ Իր ուղևորությունների ընթացքում Վոլֆը հաճախ է հյուրընկալվել հայկական վանքերում, հիմնականում իջևանել է հայերի տներում, ինչն ընդլայնել է նրա գիտելիքները հայոց մասին։ Միսիոներ հեղինակը տեղեկություններ է հաղորդել թե՛ իր հանդիպած սովորական հայ բնակիչների, թե՛ ժամանակի աչքի ընկնող մի քանի հայերի մասին՝ հոգևոր թե աշխարհիկ։ Հայոց պատմության և մշակույթի իր քաջիմացությամբ նա երբեմն պատմական անդրադարձներ է կատարել՝ հեռավոր և մոտ ժամանակաշրջանների վերաբերյալ։ Ջոզեֆ Վոլֆի վերջին ուղեգրություն-ինքնակենսագրությունն արժեքավոր աղբյուր է՝ XIX դարի առաջին կեսի հայերի պատմության և ամենօրյա կյանքի, ինչպես նաև հայերի մեջ արևմտյան միսիոներների գործունեության ուսումնասիրման համար։

Բանալի բառերՋոզեֆ Վոլֆ ուղեգրություն միսիոներ Մերձավոր Արևելքի հայեր Երուսաղեմ Սիրիա Պարսկաստան

Գերմանա-հրեական ծագումով բրիտանացի քարոզիչ Ջոզեֆ Վոլֆը (1795–1862) գրել է վեց ուղեգրություն՝ արևելյան երկրներ կատարած իր ճանապարհորդությունների մասին։ Դրանց ընթացքում նա անհրաժեշտ է համարել արձանագրել իր այցելած վայրերում ապրող տարբեր ժողովուրդների, այդ թվում նաև հայերի թվաքանակը։ Այս առումով նրա ուղեգրությունները բացառիկ աղբյուր են XIX դարի առաջին կեսի հայության թվաքանակը պարզելու համար ինչպես Արևելյան և Արևմտյան Հայաստանում, այնպես էլ հարևան և այլ երկրներում (Օսմանյան կայսրություն, Պարսկաստան, Մերձավոր Արևելք, Աֆղանստան, Հնդկաստան)։ Մասնավորապես, իր «Միսիոներական օրագիր և հրեաների միսիոներ վերապատվելի Ջոզեֆ Վոլֆի հիշողություններ» (1827–1829) և «Հետազոտություններ և միսիոներական աշխատանքներ հրեաների, մահմեդականների և այլ աղանդների մեջ վերապատվելի Ջոզեֆ Վոլֆի՝ 1831–1834 թվականների ճանապարհորդությունների ընթացքում» (1835) ուղեգրություններում նա նշել է իր այցելած քաղաքների և գյուղերի հայ բնակիչների թվաքանակը։ Այսպես, նրա տվյալներով, Բաքվում ապրել է 114 ընտանիք, Շապին Գարահիսարում՝ 4000, Սվազում՝ 5000, Կոստանդնուպոլսում՝ 130,000, Քաբուլում՝ 40 ընտանիք, Բրիտանական Հնդկաստանում՝ 1000 հայ և այլն։ Նշելով իր այցելած քաղաքների ու գյուղերի հայ բնակիչների թվաքանակը՝ Վոլֆը գրեթե միշտ տարբերակել է առաքելական և կաթոլիկ հայերին, հաճախ անհրաժեշտ համարել նշել նաև հոգևորականների թիվը։ Հաշվի առնելով, որ Ջոզեֆ Վոլֆը, լինելով միսիոներ, շփման մեջ է եղել հայ եկեղեցական և կրթական գործիչների հետ և իր տեղեկությունները ստացել է նրանցից, նրա հաղորդած տվյալները կարելի է համարել հիմնականում հավաստի։

Բանալի բառերՋոզեֆ Վոլֆ ուղեգրություն հայեր գյուղական բնակչություն Օսմանյան կայսրություն Մեսոպոտամիա Պարսկաստան